• وضعیت بازار
    • بسته
    • شاخص کل
    • 88،261.2
      58.92
    • ارزش بازار
    • 3،521،564 میلیارد ریال
    • آخرین معامله
    • 2017-11-20 12:34
قراردادهای اختیار معامله

 

مبانی  قراردادهای اختیار معامله

مقدمه

فعالان بازارهاي اقتصادي و سرمايه­گذاري به دليل شرايط حاكم بر بازارها، نوسانات و عدم اطمينان از وضعيت آتي بازار؛ همواره با ريسك‌هايي مواجه هستند كه ممكن است آنها را در معرض زيان قرار دهد. به اين منظور همواره تلاش بر اين بوده است كه راهكارهاي مناسبي براي پوشش اين ريسك­ها اتخاذ شود و به عبارتي ريسك‌هاي پيش روي فعالان بازار سرمايه مديريت شوند. يكي از ابزارهايي كه در راستاي اين هدف ايجاد شده، اوراق مشتقه می­باشد.

اوراق مشتقه در قالب چهار نوع قرارداد مشتقه؛ شامل قرارداد آتي، قرارداد سلف، قرارداد اختيار معامله و قرارداد معاوضه ( سواپ) با توجه به موقعيت و شرايط بازار مورد معامله قرار مي‌گيرند.

اختيار معامله به‌عنوان يکى از ابزارهای مشتقه شناخته می­شود. ابزارهای مشتقه ابزارهای مالی هستند که ارزش آنها بستگى به ارزش يک دارایى ديگر دارد. اين اوراق بدين‌ جهت حائز اهميت هستند که مى‌توانند به‌ عنوان يک ابزار مديريت ريسک مورد استفاده قرار گيرند. کشاورزان، مديران پرتفوی، شرکت‌هاى بازرگانى چند مليتى و مؤسسات مالى اغلب با خريد و فروش ابزارهای مشتقه قصد دارند تا موقعيت خود را در کالایى که تحت اين اوراق قرار دارد از خطر تغييرات زيان‌آور قيمت‌ها حفظ نمايند. ابرازهای مشتقه همچنين به‌منظور سفته‌بازی مورد استفاده قرار مى‌گيرند. بسيارى از سرمايه‌گذاران ترجيح مى‌دهند که به‌جاى خريد و فروش خود اوراق بهادار، به خريد و فروش اختيار معامله يا قراردادهای آتى اوراق بپردازند. بالاخره، سومين دسته‌اى که از ابزارهای مشتقه استفاده مى‌کنند، عبارت است از: سرمايه‌گذاران و مديران پرتفوی که از اين ابزارها به‌ منظور مهندسى مالى استفاده مى‌کنند، به اين معنا که با خريد و فروش اوراق بهادار مختلف و ابزارهای مشتقه، پرتفویی تشکيل مى‌دهند که داراى ترکيبى مطلوب و مطمئن باشد.

ابزارهای مشتقه به‌دليل اين سه خصوصيت (سفته بازی، پوشش خطر و مهندسى مالي) نقش مهمى را در سيستم‌هاى مالى آمريکا و اروپا بازى مى‌کنند. امروزه تعداد زيادى از بورس‌هاى سازمان‌يافته اختيار معامله و معاملات آتى در ايالات متحده آمریکا و ساير کشورها در حال فعاليت هستند. اين بورس‌ها، عملیات خريد و فروش ابزارهای مشتقه را براى بورس‌بازان و افرادى که قصد پوشش خطر سرمايه خود را دارند، آسان مى‌نمايند. همچنين بازارهاى معامله‌گرى متعددى وجود دارد که در آنها مؤسسات و شرکت‌هاى بازرگانى به عقد قراردادهاى آتی با مؤسسات مالى بزرگ مى‌پردازند. اين کتاب  به يکى از اين ابزارهای مشتقه – قراردادهای اختيار معامله ـ اختصاص دارد.

اولين معامله قراردادهای اختيار خريد و فروش، در اروپا و آمريكا در اوايل قرن 18 صورت گرفت. در سال­هاي اوليه به علت رواج فساد و رشوه خواري، اين بازارها شهرت خوبي نداشتند. براي مثال، يك شركت اوراق اختيار معامله سهام خود را به عنوان هديه به كارگزاران مي‌داد تا در قبال آن كارگزاران به مشتريان خود، خريد آن سهم را پيشنهاد دهند. در آوريل سال 1973، بورس شيكاگو يك بورس انحصاري براي اختيار معاملات بر روي سهام تشكيل داد. اين بورس،«بورس اختيار معامله شيكاگو» نام­گذاري شد و بعد از آن بيشتر بورس‌هاي دنيا اقدام به مبادله اختيار معامله كردند. از اوايل دهه 1980 تاكنون بازار فرابورس اختيار معامله نيز رشد چشمگيري را تجربه کرده است .

 

تعریف

 

اختیار معامله، قراردادی بین دو گروه - یک خریدار و یک فروشنده  - است به نحوی‌ که خریدار اختیار معامله از فروشنده، ”حق“ خرید یا فروش یک دارایی را در یک قیمت معین خریداری می‌کند. در اینجا نیز همانند تمام قراردادها، هر طرف امتیازی را به‌طرف مقابل اعطاء می‌کند. خریدار به فروشنده مبلغی تحت عنوان حق شرط پرداخت می‌کند که در واقع همان قیمت اختیار معامله  می‌باشد. فروشنده نیز ”حق“ خرید یا فروش دارایی مذکور را در یک قیمت معین به خریدار اعطاء می‌نماید.

مزایای قراردادهای اختیار معامله

1.     اهرم مالی

قراردادهای اختيار معامله‌ اين فرصت را براي سرمايه‌گذاران فراهم مي‌كند كه يك وضعيت را با پول بسيار كمتري مديريت كنند. با سرمايه‌گذاري در قراردادهای اختيار معامله، يك سرمايه‌گذار نسبت به حالت سرمايه‌گذاري مستقيم در يك دارايي پايه، به پول كمتري نياز خواهد داشت.

2.     کاهش ریسک

 با خريد قرارداد اختيار معامله يك دارايي پايه به جاي خود دارايي پايه، در حقيقت ريسك بالقوه سرمايه‌گذاري كاهش مي‌يابد و زيان معامله محدود به هزينه‌اي است كه براي خريد اختيار معامله پرداخت مي‌شود. در واقع از قراردادهای اختيار معامله‌ به عنوان ابزاری برای پوشش ریسک استفاده می‌شود که به سرمايه‌گذاران اجازه مي‌دهد خود را در مقابل نوسانات نامطلوب قيمت محافظت كنند.

3.     کسب درآمد

سرمایه‌گذار می‌تواند با فروش قرارداد اختیار معامله سهام، درآمد خود از سهام را تنها به منفعت سرمایه‌ای و سود تقسیمی محدود نکند. فروش اختیار معامله سهام متعلق به سرمایه‌گذار یا سهامی که قصد خرید آن را دارد، یکی از  ساده‌ترین و سودآورترین راهبردهای معاملاتی است.

4.     کسب سود از نوسان قیمت سهم

با استفاده از اختیار معامله، شخص می‌تواند بدون در اختیار داشتن سهم پایه، از نوسان قیمت آن منتفع شود. بدین منظور دو سناریوی مختلف را می‌توان در نظر گرفت:

الف. خرید اختیار خرید در بازارهای صعودی

ب. خرید اختیار فروش در بازارهای نزولی

5.     خرید زمان مناسب برای تصمیمات خرید یا فروش

 معامله قراردادهای اختیار معامله به سرمایه‌گذار امکان می‌دهد با پرداخت درصدی از قیمت سهم، جریان نقدی خرید یا فروش خود را ثابت کند و در زمان باقی‌مانده تا سررسید، تصمیم مناسب را اتخاذ نماید.

6.     متنوع سازی

وجود اختیار معامله در سبد سرمایه‌گذاری با سرمایه اولیه اندک، امکان تنوع‌سازی مناسب سبد را به سرمایه‌گذار می‌دهد.

معایب قراردادهای اختیار معامله

1.  ریسک بالا

 يك تصور غلط معمول در مورد قرارداد اختيار معامله‌ داشتن ریسک بالا است. اختيار معامله‌ها نيز مانند ساير ابزارهاي مالي، تابع قانون كلي ريسك و بازده هستند و ريسك آنها بستگي به ميزان بازده مورد انتظار سرمايه‌گذاران دارد. هر چه ريسك بالاتر، بازدهي بالاتر و بالعكس.

2.  پيچيدگي

قراردادهای اختيار معامله ابزارهاي مالي پيچيده‌اي هستند و نياز به ملاحظه و توجه دقيق و مستمر دارند.

3.  اتلاف زمان و دارايي.

طبيعت حساس به زمان قراردادهای اختيار معامله‌ موجب منقضی شدن بسياري از قراردادها بدون هيچ ارزشي می­شود، به اين معنا كه ممكن است قيمت دارايي پايه از قيمت توافقي قرارداد تجاوز نكند و اجراي اين اختيار معامله سودي براي خريدار نداشته باشد و يا به هر دليل ديگري قرارداد قبل از انقضاي آن اجرا نشود كه در اين صورت ضرر آن بيشتر متوجه خريداران است؛ چون فروشندگان، هزينه اختيار معامله را دريافت مي‌كنند.

 در حالت كلي؛ استفاده از قراردادهاي اختيار معامله، فرصت خوبي براي بهره‌گيري از بي‌ثباتي در بازارها است مي‌توان از آنها براي پوشش و محدود نمودن ريسك استفاده كرد. البته تصميم‌گيرنده نهايي در مورد استفاده از قراردادهاي اختيار معامله، سرمايه‌گذاران هستند كه با توجه به مزايا و معايب‌ اين ابزارها را برمي‌گزينند.

مشارکت‌کنندگان  بازار قراردادهای اختیار معامله

- Taker

-       از ریسک اجتناب  می‌کند.

-       - حق اختیار را خریداری می‌نماید.

-       برای محافظت در مقابل نوسانات قیمت Premium   را پرداخت می‌کند.

-       از هر اتفاقی که برای قیمت بیافتد محافظت می‌کند.

Writer-

-       ریسک را می‌پذیرد.

-       حق اختیار را می‌فروشد.

-       Premium را دریافت می‌کند.

-       ممکن است از تغییرات قیمت زیان کند.

Trader-

-       فرصت‌های بازار را شناسایی می‌کند.

-       ریسک را می‌پذیرد.

-       - حق اختیار را می‌خرد یا می‌فروشد.

-       Premium را پرداخت یا دریافت می‌کند.

-       ممکن است از تغییرات قیمت زیان کند.

Market maker-

-       بازار را می‌سازد.

-       ریسک را می‌پذیرد.

-       حق اختیار را می‌خرد یا می‌فروشد.

-       Premium را پرداخت یا دریافت می‌کند.

-       ممکن است از تغییرات قیمت زیان کند.

 

انواع قراردادهای اختیار معامله از منظر نوع قرارداد

قراردادهای اختيار معامله از نظر نوع قرارداد به ”اختيار خريد“ و ”اختيار فروش“ تقسيم‌بندى مى‌شود. اختيار خريد عبارت از حقى براى خريد يک دارایى در يک قيمت معين (قيمت اعمال) است و اختيار فروش، اختيارى براى فروش يک دارایى مانند سهام در يک قيمت معين می­باشد.

قيمت تعيين‌شده‌اى که خريدار اختيار معامله مى‌تواند دارایى را خريدارى نموده يا بفروشد، قيمت اعمال  يا قيمت توافقی ناميده مى‌شود. به‌علاوه، اختيار معامله مدت معينى دارد. حق خريد يا فروش دارایى در يک قيمت معين فقط تا تاريخ انقضایى که قبلاً مشخص شده است ادامه خواهد داشت.

طرف‌هاي يك قرارداد اختيار معامله و منافع هر يك

در مورد هر قرارداد اختيار معامله كه منعقد مي‌شود دو شخص (حقيقي يا حقوقي) حضور دارند. يك طرف فرد سرمايه‌گذار يا خريدار اختيار معامله و طرف ديگر فرد فروشنده يا انتشاردهنده اختيار معامله مي‌باشد. فرد انتشاردهنده اختيار معامله مبلغي را در ابتدا دريافت مي‌كند. سود و زيان خريدار و فروشنده اختيار معامله دقيقا عكس يكديگر مي‌باشد؛ يعني اگر خريدار اختيار معامله مبلغی معادل X ریال سود كند، فروشنده اختيار معامله دقيقاً مبلغی معادل X ریال ضرر مي‌كند و بالعكس. ممکن است خريدار اختيار معامله سود نامحدودی داشته باشد اما ضرر وی محدود ‌باشد (حداكثر مبلغ ضرر خريدار به اندازه قيمت اختيار معامله مي­باشد) و بالعکس احتمال دارد فروشنده اختيار معامله سود محدودی داشته باشد اما زیان وی نامحدود گردد (حداكثر سود فروشنده اختيار معامله به اندازه قيمت اوليه اختيار معامله مي­باشد كه در صورتي كه خريدار اختيار معامله، اختيار معامله خود را به اجرا نگذارد اين سود حاصل مي‌شود).

حالت­های مختلف سود و زيان خريدار و فروشنده در قسمت بعد با نمودار مشخص مي­شود. در يك قرارداد اختيار معامله چهار انتخاب وجود دارد.

  •      خريد قرارداد اختيار خريد
  •      خريد قرارداد اختيار فروش
  •      فروش قرارداد اختيار خريد
  •      فروش قرارداد اختيار فروش

 

انواع قراردادهای اختیار معامله از منظر بازارها

 

انواع اصلی قراردادهای اختیار معامله  عبارتند از:

الف) قراردادهای اختیار معامله قابل داد و ستد در بورس

مشخصات قراردادهای قابل معامله در بورس استاندارد است و امور پایاپای و تسویه آنها توسط اتاق پایاپای انجام می‌شود. اتاق پایاپای از طریق مدیریت ریسک خود، ریسک اعتباری طرفین معامله را کاهش می‌دهد.

قراردادهای اختیار معامله  قابل معامله در بورس شامل موارد زیر است:

1)  اختيار معامله سهام 

اين اختيار معامله‌ها، روي سهام بسته مي‌شوند و به خريدار امكان خريد و يا فروش تعدادي معين سهم را در زمان معين و به قيمت مشخص مي‌دهند.

2)  اختیار معامله کالا

قرارداد اختیار معامله مبتنی بر کالا، شاخص کالا و قراردادهای آتی کالا است و بیشتر تولیدکنندگان از این قراردادها برای بیمه محصولات خود استفاده می‌کنند. بورس کالای شیکاگو، بزرگترین بورس معامله قراردادهای آتی و اختیار معامله مبتنی بر کالا به حساب می‌آید. در این بورس، قراردادهای اختیار معامله محصولات کشاورزی و دامپروری مختلف از قبیل بذرها و دانه‌های روغنی، لبنیات و احشام زنده معامله می‌شود.

3)  اختیار معامله اوراق قرضه

در بسیاری از بورس‌هایی که قرارداد اختیار معامله سهام در آنها معامله می‌شود، امکان معامله قراردادهای اختیار معامله اوراق قرضه نیز وجود دارد. در بورس معاملات آتی آلمان، اوراق قرضه دولتی با سررسید 5 و 10 ساله معامله می‌شوند. در بورس‌های بین‌المللی قراردادهای آتی و اختیار معامله لندن نیز قرارداد اختیار معامله اوراق قرضه بسیاری از دولت‌ها ( آلمان، ایتالیا، بریتانیا و ژاپن) معامله می‌شود. اختیار معامله اوراق قرضه نیز عمدتا به منظور کسب سود در افق زمانی کوتاه‌مدت و پوشش ریسک استفاده می‌شود.

4)  اختیار معامله نرخ بهره

سودآوری اختیار معامله نرخ بهره به تغییرات آتی نرخ بهره بستگی دارد. شخصی که اقدام به خرید اختیار معامله خرید نرخ بهره می‌کند، معتقد است نرخ بهره افزایش می‌یابد و شخصی که اقدام به خرید اختیار معامله فروش نرخ بهره می‌کند، معتقد است نرخ بهره کاهش خواهد یافت.

5)  اختیار معامله ارز

اين نوع اختيار معامله‌ها روي ارزهاي خارجي بسته مي‌شوند و به خريدار اجازه مي‌دهد كه تعداد معيني از یک ارز خارجي را در زمان مشخص و به قيمت توافق شده معامله نمايد. مثلا به خريدار يك اختيار معامله اجازه مي‌دهد 1000 دلار آمريكا را در 6 ماه آينده و با قيمت هر دلار 950 تومان خريداري كند بدون توجه به اینکه قيمت واقعي دلار در 6 ماه آينده چه میزان خواهد بود. براي معامله‌گري كه مي‌خواهد خود را در مقابل ريسك برابري ارز پوشش دهد، استفاده از قراردادهاي اختيار معامله ارزها، يك گزينه مناسب است. اين اختيار معامله‌ها در بازارهاي بورس و فرابورس معامله مي‌شوند و جزو اختيار معامله‌هاي بسيار نقد مي‌باشند.

مهم‌ترين بورس مبادله اختيار معامله روى ارز، بورس فيلادلفيا (PHLX) است. اين بورس، هم قراردادهاى اروپایى و هم قراردادهاى آمريکایى را بر روى دلار استراليا، پوند انگليس، دلار کانادا، مارک آلمان، فرانک فرانسه، ين ژاپن، فرانک سوئيس ارائه مى‌دهد. حجم قرارداد بستگى به آن ارز خاص دارد. به‌ عنوان مثال، در مورد پوند انگليس، قرارداد شامل حق خريد يا فروش 31،250 پوند مى‌باشد. در حالى‌که قرارداد اختيار معامله ين ژاپن مشتمل بر حق خريد يا فروش 6025 ميليون ين مى‌باشد.

6)  اختیار معامله شاخص

کلمه شاخص در کل به معناي نمودار يا نشان‌دهنده يا نماينده مي‌باشد. شاخص، کميتي است که نماينده چند متغير همگن مي باشد و ابزاري براي اندازه‌گيري و مقايسه پديده‌هايي است که داراي ماهيت و خاصيت مشخصي هستند که بر مبناي آن مي‌توان تغييرات ايجاد شده در متغيرهاي معيني را در طول يک دوره بررسي نمود. در بورس اوراق بهادار، شاخص عددي است كه از ميانگين عملكرد سبدي از سهام حاصل مي‌شود.

هر چند اختيار معامله شاخص از بسيارى جهات شبيه اختيار معامله سهام مى‌باشد، اما چند تفاوت مهم بين آنها وجود دارد، با توجه به اينکه هر شاخص نمايانگر يک پرتفوی يا مجموعه‌اى از يک سرى سهام خاص مى‌باشد، قاعدتاً اعمال اختيار معامله شاخص نيز مستلزم مبادله مجموعه‌اى از سهام با همان تناسبى که در شاخص وجود دارند، مى‌باشد. اين‌کار يعنى جمع‌آورى و مبادله مجموعه‌اى از سهام که دقيقاً متناسب با ترکيب تشکيل‌دهنده آن پرتفوی خاص باشد که کار بسيار دشوار و پرزحمتى است لذا براى سهولت اعمال اختيار معامله شاخص از يک روند اعمال ديگر به نام تسويه حساب نقدى   استفاده مى‌شود. در اين روش، اگر يک اختيار خريد شاخص اعمال شود، فروشنده اختيار معامله، مابه‌التفاوت سطح شاخصو قيمت اعمال را محاسبه نموده و در تعداد سهام شاخص ضرب مى‌کند و به اندازه حاصل اين محاسبات، پول نقد به خريدار مى‌پردازد. به‌عنوان مثال، فرض کنيد که شما يک اختيار خريد شاخص که داراى 100 سهم است را خريدارى می­نمایيد. به فرض، شاخص 250 و قيمت اعمال 245 ‌باشد. اگر شما اين اختيار معامله را اعمال کنيد، فروشنده مذکور معادل 500 = (245 ـ 250) × 100 دلار نقد به شما مى‌پردازد و هيچ‌گونه تبادل سهامى صورت نمى‌پذيرد. در مورد اختيار فروش نيز به همين صورت است.

سه دليل عمده براى فراگير شدن اختيار معاملات شاخص وجود دارد: اول اينکه روش تسويه حساب نقدي سرمايه‌گذاران را قادر مى‌سازد که بدون هيچ‌گونه اجبارى براى دريافت يا تحويل سهام، اقدام به دادوستد اختيار معامله نمايند. دوم اين که اختيار معامله شاخص در واقع اختيار معامله‌اى بر روى مجموعه بازار است. بيش از 500 سهم وجود دارد که روى آنها اختيار معامله دادوستد مى‌شود، اما تعداد کمى از سرمايه‌گذاران وقت کافى براى انتخاب بهترين اختيار معامله از بين اين همه فرصت موجود را دارند. لذا، بسيارى از آنها ترجيح مى‌دهند که روى مجموعه‌اى از بازار تجزيه و تحليل نموده و از اختيار معامله‌هاى روى شاخص‌براى انجام پيش‌بينى‌هاى خود استفاده نمایند. سوم اینکه دارایی پایه این نوع قراردادها، کل بازار و نه فقط یک سهم خاص است و به این ترتیب قراردادهای اختیار معامله شاخص برای بازار ساز یا مدیر سرمایه­گذاری که مجموعه­ای از سهام عمده را دارد، ابزار مناسبی برای پوشش ریسک بازار به حساب می­آید.

اولين اختيار معامله شاخص يعنى CBOE100 که بعدها به S& P100 تغيير نام داد در تاريخ 11 مارس سال  1982 به‌وجود آمد، سپس ساير بورس‌ها نيز يکى پس از ديگرى اختيار معامله روى شاخص را به بازار خود اضافه کردند و موفقيت اين قراردادها نیز واقعاً شگفت‌انگيز بود.

 

7)  اختیار معامله قرارداد آتی

یك اختيار معامله قرارداد آتي، حق ورود (نه اجبار و تعهد) در يك قرارداد آتي با قيمت آتي معين و در زمان مشخص است. معامله‌گران، اختيار معامله صادره بر روي قرارداد آتي را به اختيار معامله صادره بر روي دارايي پايه ترجيح مي‌دهند، چون به نظر مي‌رسد كه در اغلب شرايط، قرارداد آتي در مقايسه با دارايي پايه از نقدشوندگي بالاتري برخوردار است و راحت‌تر مورد معامله قرار مي‌گيرد. همچنين قيمت آن در هر لحظه در بورس معاملات آتي مشخص است، در حالي كه قيمت دارايي پايه ممكن است در هر لحظه مشخص نباشد. اين اختيار معامله‌ها در صورت اعمال معمولا منجر به تحويل دارايي پايه نمي‌شوند و عموما به صورت نقدي تسويه مي‌شوند.

براي مثال معامله­گري، يك اختيار خريد قرارداد آتي را با قيمت اعمال 300 دلار براي هر واحد دارايي خريداري مي‌كند. حال اگر خريدار اختيار معامله، اختيار خود را اعمال نمايد ابتدا يك تسويه حساب نقدي براي نشان دادن ورود خريدار در قرارداد آتي، در قيمت اعمال صورت مي‌گيرد. با فرض اينكه قيمت قرارداد آتي در هنگام اعمال اختيار معامله 340 و آخرين قيمت معامله شده اين قرارداد در بورس 338 دلار براي هر واحد دارايي باشد، سرمايه‌گذار يك مبلغ نقدي معادل مازاد آخرين قيمت معاملاتي در بورس از قيمت توافقي يعني 38=300- 338 دلار در هر واحد دارايي دريافت خواهد كرد. چنانچه وضعيت معاملاتي قرارداد آتي خود را نيز ببندد، سود حاصل از قرارداد آتي 2= 338- 340دلار براي هر واحد دارايي پايه خواهد بود.

در يک قرارداد اختيار معامله آتي، دارایى اصلى يک قرارداد آتى مى‌باشد. تاريخ قراردادهاى آتى مذکور معمولا اندکى پس از انقضاء تاريخ اختيار معامله به پايان مى‌رسد. امروزه براى اکثر دارایى‌هایى که در قراردادهاى آتى معامله مى‌شوند، اختيار معامله آتى وجود دارد. پررونق‌ترين اختيار معامله آتى بر روى اوراق قرضه خزانه  مى‌باشد که در بورس کالای شيکاگو انجام مى‌شود. قراردادهاى روى ذرت، لوبياى ژاپني، نفت‌خام، گاو زنده، طلا، دلار اروپایى و برخى پول‌هاى رايج نيز از رونق فراوانى برخوردار می­باشد.

دلایل استقبال از اختیار معامله روی قراردادهای آتی نسبت به اختیار معامله بر روی کالای فیزیکی عبارتند از:

1. نقد شوندگی: بازار قرارداد آتی معمولا از نقدینگی بیشتری نسبت به  بازار معاملات فیزیکی برخوردار است. این در حالی است که می‌دانیم برای موفقیت یک بازار اختیار معامله، نقدینگی بازار دارایی پایه بسیار مهم می‌باشد.

2. بازار متمرکز: قرارداد آتی در بازارهای متمرکز معامله می‌شوند.

3. اطلاعات پیوسته قیمت: اطلاعات قیمت آتی  به طور پیوسته و در هر لحظه از زمان در دسترس می‌باشد. در مقابل دسترسی به قیمت نقدی مشکل است و معمولا از یک معامله‌گر به معامله‌گر دیگر متفاوت می‌باشد.

4. کشف قیمت: بازارهای آتی از مکانیزم کشف قیمت بهتری برخوردار می­باشند.

5. هزینه‌های معاملاتی پائین: هزینه‌های کمیسیون در قراردادهای آتی  به طور قابل ملاحظه‌ای کمتر از هزینه‌های معاملاتی در بازارهای نقدی می‌باشد.

6. فروش استقراضی: در بازار قراردادهای آتی امکان فروش استقراضی وجود دارد، در  صورتی که در بازار نقدی این امکان وجود ندارد.

7. مکان معامله مشابه: قراردادهای اختیار معامله و قراردادهای آتی در یک سطح تسهیلاتی، معامله انجام می‌دهند. این فاکتور برای همه معامله‌گران مفید و سودمند می­باشد.

8. محصولات یکسان: قراردادهای آتی به شکل استاندارد و معین در بازار موجود می‌باشند اما بعضی از کالاها در بازار نقدی به صورت استاندارد در دسترس نیستند.

9. تحویل در تاریخ انقضاء در معاملات آتی راحت‌تر از تحویل کالاهای فیزیکی می‌باشد.

10.  پشتوانه مالی: بازارهای آتی به دلیل وجود اتاق پایاپای، از اعتماد بیشتری نزد سرمایه­گذاران برخوردار می­باشند.

 

8)  اختیار معامله منعطف

 

در برخی بورس‌ها به ویژه بورس اختیار معامله شیکاگو، قراردادهای اختیار معامله منعطف مبتنی بر اوراق بهادار و شاخص‌های اوراق بهادار معامله می‌شود. این دسته از قراردادها، قراردادهای اختیار معامله‌ای هستند که معامله‌گران تالار بورس، به صورت خصوصی و با شرایطی غیر از استانداردهای بورس در مورد معامله آنها توافق می‌کنند. منظور از شرایط غیر استاندارد، قیمت اعمال یا تاریخ سررسید است که متفاوت از عرف معمول بورس است. قراردادهای اختیار معامله منعطف می‌تواند آمریکایی و اروپایی باشد. در واقع معرفی قراردادهای اختیار معامله منعطف، تلاشی برای بازگرداندن معاملات از بازارهای خارج از بورس به سوی بازارهای سازمان‌یافته است. ضمن اینکه بورس‌ها، حداقل اندازه و حجم معاملات قراردادهای اختیار معامله منعطف را تعیین می‌کنند.

 

ب) قراردادهای اختیار معامله قابل دادوستد در بازارهای خارج از بورس

 

این نوع قراردادها، بین دو شخص به طور خصوصی معامله می‌شود و در بورس پذیرفته نشده است. شرایط قراردادهای اختیار معامله خارج از بورس، نامحدود است و ممکن است هر یک برای برآوردن نیاز یک صنعت خاص طراحی شده باشد. معمولا حداقل یکی از طرفین معامله، مؤسسه معتبری است. انواع قراردادهای اختیار معامله قابل معامله در بازارهای خارج از بورس شامل موارد زیر می­باشد:

1)  اختیار معامله نرخ بهره

2)  اختیار معامله ارز

3)  اختیار معامله قراردادهای معاوضه

4)  اختیار معامله سهام کارکنان

5)  اختیار معامله روی پیمان‌های آتی

 

موارد 1 و 2 در بخش قبل توضیح داده شد.

 

اختیار معامله قراردادهای معاوضه

اختيار معامله سوآپ يا سوآپشن، قرارداد اختيار معامله صادره بر روی سوآپ نرخ بهره است و از متداول‌ترين قراردادهای اختيار معامله نرخ بهره به شمار مي‌آید. سوآپ نرخ بهره، توافقي است كه بر طبق آن يك شركت، جريان­هاي نقدي با بهره ثابت از پيش تعيين شده بر يك وام فرضي را در طي يك سال پرداخت و در مقابل، بهره‌هايي با نرخ شناور، بر روي همان وام در همان مدت دريافت مي‌كند. اختيار معامله سوآپ اين فرصت را براي دارندگان آن فراهم مي‌كند كه از حركات و تغييرات مطلوب نرخ بهره منتفع شوند و در مقابل خود را از تغييرات نامطلوب نرخ بهره مصون نمایند. براي مثال، شركتي يك وام پنج ساله با نرخ بهره متغير 6 ماهه دريافت می­كند و قصد دارد پرداخت­هاي با نرخ بهره متغير را با نرخ بهره ثابت معاوضه كند. به این منظور، اين شركت اقدام به خريد يك سوآپشن مي‌كند. قرارداد سوآپشن براي شركت اين حق را ايجاد مي‌كند که هنگامي وارد سوآپ شود كه نرخ بهره متغير را دريافت و 6 درصد را براي دوره زماني پنج ساله (بعد از شش ماه) پرداخت نماید. چنانچه نرخ بهره ثابت قراردادهاي سوآپ پنج ساله در شش ماه آينده در بازار بيشتر از 6 درصد شود، شركت سوآپشن را اجرا مي‌كند. زيرا به اين ترتيب نرخ بهره كمتري را پرداخت مي‌نماید. در غير اينصورت سوآپ‌هاي نرخ بهره را با توجه به شرایط بازار انتخاب خواهد نمود.

6)  اختیار معامله سهام کارکنان

 

       این دسته از قراردادهای اختیار معامله توسط شرکت­ها به عنوان پاداش به کارکنان داده می‌شود.

 

7)  اختیار معامله روی پیمان‌های آتی

 

اختیار معامله پیمان‌های آتی که گاهی اوقات اختیار معامله کالاهای اساسی  نیز نامیده می‌شود، یک ترکیب مهم از بازارهای اختیار معامله و بازارهای آتی است. اختیار معامله روی پیمان آتی، به خریدار آن حق خرید یا فروش یک قرارداد آتی در یک تاریخ مشخص و با قیمتی که امروز توافق می‌شود را می‌دهد.

روابط مهمى بين قيمت‌هاى اختيار معامله، پيمان‌هاى آتي، اختيار معامله روى پيمان‌هاى آتى و قيمت نقد کالاى مذکور وجود دارد. اختيار معامله روى پيمان‌هاى آتى در ايجاد ارتباط بين قيمت‌هاى اين ابزارها بسيار مؤثر هستند و فرصت‌هاى بسيارى را براى سرمايه‌گذاران ايجاد مى‌کنند.

سبک اعمال

سبک اعمال به دوره زمانی در نظر گرفته شده برای اعمال قرارداد اشاره دارد که بر اساس قراردادهای اختیار معامله به دو دسته متعارف و نامتعارف طبقه‌بندی می‌شوند.

 

الف) قراردادهای اختیار معامله متعارف

 

1.  اختيار معامله اروپايي

 

قرارداد اختيار معامله اروپايي، قراردادی است كه اعمال آن تنها در زمان سررسيد مقرر شده صورت مي‌پذيرد و خريدار آن هيچ‌گاه قبل از زمان سررسيد قيد شده در قرارداد، مجاز به استفاده از حق خود نمي‌باشد و اين حق فقط در زمان سررسيد، ممكن است مورد استفاده مي‌شود.

 

2.  اختيار معامله آمريكايي

تفاوتي اين نوع اختيار معامله‌ با اختيار معامله‌ اروپايي در زمان مجاز براي اعمال قرارداد اختيار معامله مي‌باشد. اختيار معامله‌هاي آمريكايي برخلاف اختيار معامله‌هاي اروپايي، در هر زمان قبل از تاریخ سررسيد قابلیت اجرا دارند. مثلا اگر يك اختيار معامله آمريكايي براي مدت 6 ماه منعقد شده باشد، چنانچه قبل از اتمام 6 ماه مثلاً بعد از 3 ماه از زمان انعقاد قرارداد اختيار معامله، خريدار اختيار معامله احساس كند كه با استفاده از اجراي اختيار معامله خود، از سود خوبي برخوردار مي‌شود مي‌تواند در همان لحظه اختيار معامله را به اجرا گذارد و از حق خود استفاده كند.

به طور كلي قیمت قرارداد اختيار معامله­ آمريكايي در مقايسه با قرارداد اختيار معامله اروپايي بالاتر است چون از ريسك بالاتري براي فروشنده اختيار معامله برخوردار می­باشد.

 

ب) قراردادهای اختیار معامله نامتعارف در اعمال

1.  اختیار معامله برمودایی

اختیار معامله‌ای که فقط در تاریخ‌های خاص تا تاریخ سررسید، قابل اعمال است. این نوع اختیار معامله از یک جهت مشابه اختیار معامله اروپایی و از جهت دیگر به اختیار معامله آمریکایی شباهت دارد. به عنوان مثال، قرارداد اختیار معامله معاوضه از نوع برمودایی، امکان عقد قرارداد معاوضه نرخ بهره را در تاریخ‌های سررسید مختلف فراهم می‌کند. سبک اعمال بیشتر قراردادهای اختیار معامله معاوضه نرخ بهره، برمودایی است.

2.اختیار معامله قناری

این نوع قرارداد از یک جهت شبیه اختیار معامله اروپایی و از جهت دیگر به اختیار معامله برمودایی شباهت دارد. نام این قرارداد از جزایر قناری گرفته شده است. دارنده این نوع اختیار معامله، می‌تواند اختیار خود را در سررسیدهای آخر فصل اما پس از گذشت یک دوره زمانی مشخص ( معمولا یک سال ) اعمال کند. اختیار معامله قناری نخستین بار توسط کیث کلاین معامله‌گر اوراق با درآمد ثابت در بانک نیویورک معرفی شد. 

3.  اختیار معامله سقف 

این قرارداد با قراداد اختیار معامله سقف نرخ بهره متفاوت است. در این نوع از قراردادهای اختیار معامله، سقف سود از پیش تعیین می‌شود. اختیار معامله سقف سود به طور خودکار زمانی که قیمت دارایی پایه به حد مشخصی برسد اعمال می‌شود.

4.  اختیار معامله مضاعف 

اختیار معامله مضاعف در واقع قرارداد اختیار معامله مبتنی بر اختیار معامله است. به عبارت دیگر این نوع اختیار معامله، دو تاریخ سررسید و قیمت توافقی متفاوت دارد. اگر تاریخ سررسید اول فرا رسد و  قیمت بازار اختیار معامله داخلی  بیش از قیمت توافقی باشد، اختیار معامله خارجی اعمال می‌شود و دارنده می‌تواند تا سررسید دوم از اختیار معامله خود استفاده کند.

5.  اختیار معامله پرتابی

دارنده این اختیار معامله دو تاریخ سررسید دارد. طی دوره معاملاتی قرارداد اختیار معامله، خریدار می­تواند به فروشنده الزام کند که در قیمت جاری بازار اختیار خود را قفل کند و اگر عایدی اختیار در تاریخ قفل کردن بیش از عایدی آن در تاریخ سررسید باشد، فروشنده موظف است بر اساس قیمتی که به نفع خریدار است به تعهدات خود عمل کند.

6.  اختیار معامله نوسان‌دار

دارنده این نوع اختیار معامله می‌تواند یک و تنها یک اختیار خرید یا فروش خود را در هر کدام از تاریخ‌های سررسید مشخص شده اعمال کند. در صورت تخلف خریدار، جریمه‌ای برای وی در نظر گرفته می‌شود. بدین ترتیب خریدار امکان می‌یابد در قیمت­های مختلف دارایی پایه، عایدی خود را تعیین کند. این نوع قراردادها برای نخستین بار در معاملات انرژی به کار گرفته شد.

 

ج) قراردادهای اختیار معامله خاص با سبک اعمال استاندارد

این نوع قراردادها ممکن است به سبک آمریکایی یا اروپایی اعمال شوند، تنها تفاوت آن­ها با قراردادهای اختیار معامله متعارف در محاسبه میزان عایدی است.

1.  اختیار متقابل یا مرکب: اختیار معامله­ای که دارایی پایه آن با یک پول معامله می­شود. اما قیمت توافقی آن با پول دیگر تعیین می­شود. به طور مثال قیمت توافقی اختیار معامله استاندارد سهام آی بی ام به دلار بیان می­شود، اما در این نوع قراردادها این گونه نیست و ارزش­گذاری آنها به ملاحظات نوسانات نرخ ارز و هم بستگی بین دو پول بستگی دارد.

2.  اختیار معامله کوانتو: اختیار معامله متقابلی است که در آن نرخ ارز در ابتدای معامله ثابت (معمولا 1) در نظر گرفته می­­شود.

3.  اختیار معامله معاوضه دارایی: اختیار معامله­ای است که در آن حق معاوضه دو دارایی با یکدیگر ( نظیر قرارداد آتی با اوراق قرضه شرکت) معامله می­شود.

4.  اختیار معامله سبد دارایی: اختیار معامله متوسط موزون چند دارایی پایه است.

5.  اختیار معامله رنگین کمان: اختیار معامله سبد دارایی که وزن­ها به عملکرد نهایی اجزای سبد بستگی دارد. به عنوان مثال می­توان اختیار معامله بر روی سهم دارای بدترین عملکرد در بین چند سهم مختلف را نام برد.

6.  اختیار معامله با قیمت توافقی اندک: اختیار معامله به سبک اروپایی که قیمت توافقی آن یک سنت (0.01 دلار) است.

د) قراردادهای اختیار معامله نامتعارف

عایدی این نوع قراردادها، به روشی کاملا متفاوت از قراردادهای متعارف محاسبه می­شود. این قراردادها کم­تر متداول هستند و سبک اعمال آنها می­تواند اروپایی یا آمریکایی باشد که در ادامه به آن­ها اشاره می شود.

1.  اختیار معامله برگشتی: این نوع اختیار معامله، اختیار معامله وابسته به مسیر است، بدین معنا که دارنده اختیار معامله از این اختیار برخوردار است که دارایی پایه را به کم­ترین (بیش ترین) قیمت آن طی دوره زمانی مشخص بخرد (بفروشد).

2.  اختیار معامله آسیایی یا متوسط: اختیار معامله­ای است که عایدی آن نه براساس قیمت دارایی پایه در سررسید، بلکه براساس متوسط قیمت دارایی پایه طی دوره زمانی مشخص تعیین می­شود. به عنوان مثال عایدی یک اختیار معامله آسیایی می تواند حداکثر ( متوسط روزانه قیمت دارایی پایه در سه ماه گذشته منهای قیمت توافقی) باشد. اختیار معامله آسیایی برای نخستین بار با هدف جلوگیری از دست­کاری قیمت دارایی پایه در تاریخ سررسید، در بازارهای آسیایی معرفی شد.

3.  اختیار معامله روسی: اختیار معامله برگشتی است که دوره مشخصی برای تعیین کم­ترین ( پایین­ترین) قیمت در نظر گرفته نمی­شود.

4.  اختیار معامله بازی: اختیار معامله­ای که فروشنده اختیار معامله حق دارد اختیار فروخته شده را لغو کند، اما باید عایدی خریدار در تاریخ لغو و جریمه در نظر گرفته شده را بپردازد.

5.  اختیار معامله تجمعی پاریسی: عایدی این نوع اختیار معامله به تعداد روزهایی که قیمت دارایی پایه بیش­تر یا کمتر از قیمت توافقی است، بستگی دارد.

6.  اختیار معامله استاندارد پاریسی: عایدی این نوع اختیار معامله به حداکثر تعداد روزهای متوالی که قیمت دارایی پایه بیش­تر یا کمتر از قیمت توافقی است، بستگی دارد.

7.  اختیار معامله با یک قیمت آستانه: دارنده این نوع اختیار معامله زمانی می­تواند اختیار خود را اعمال کند که قیمت دارایی پایه از قیمت تعیین شده تجاوز کند.

8.  اختیار معامله با دو قیمت آستانه: دارنده این نوع اختیار معامله زمانی می­توان اختیار خود را اعمال کند که قیمت دارایی پایه از محدوده دو قیمت آستانه تعیین شده تجاوز کند.

9.  اختیار معامله تجمعی پاریسی با یک قیمت آستانه: اختیار معامله­ای است که خریدار زمانی می­تواند آن را اعمال کند که مجموع تعداد روزهایی که قیمت دارایی پایه بیش­تر یا کمتر از قیمت آستانه تعیین شده، قرار می­گیرد، از حد مشخصی بیش­تر شود.

اختیار معامله استاندار پاریسی با یک قیمت آستانه: اختیار معامله­ای است که خریدا زمانی می تواند آن را اعمال کند که تعداد روزهای متوالی که قیمت دارایی پایه بیش­تر یا کم­تر از قیمت آستانه تعیین شده، قرار می­گیرد، از حد مشخصی بیش­تر شود.

اختیار معامله مجدد: اختیار معامله مجدد زمانی رخ می­دهد که اختیار معامله­ای بدون ارزش منقضی می­شود. مالک دارایی پایه ممکن است مجددا اختیار معامله اوراق بهادار خود را خریداری کند. شرایط و قیمت توافقی اختیار معامله جدید می تواند مشابه یا متفاوت از اختیار معامله اولیه باشد.

اختیار معامله دوگانه یا دیجیتال: عایدی اختیار معامله دوگانه یا دیجیتال در تاریخ سررسید مقدار ثابت یا صفر است که براساس قیمت دارایی پایه در سررسید مشخص می شود.

 اختیار معامله انتخابی: اختیار معامله­ای است که دارنده آن امکان دارد طی دوره زمانی مشخص نوع اختیار خود (اختیار خرید یا فروش استاندارد) تعیین کند

اختیار معامله آغاز در آینده: اختیار معامله­ای که قیمت توافقی آن در آینده تعیین می­شود.

 اختیار معامله گروهی: اختیار معامله­ای که از چند قرارداد اختیار معامله­ که در آینده آغاز می­شوند، تشکیل شده است.

وضعيت قراردادهای اختيار معامله از منظر بازدهی

 

یک قرارداد اختیار معامله از نظر بازدهی می‌تواند در یکی از سه حالت زیر باشد:

·  اختيار معامله In the money: يك اختيار معامله را in the money مي ناميم اگر فرد خريدار با اعمال آن به سود دست یابد.

·  اختيار معامله At the money : يك اختيار معامله را At the money مي‌ناميم اگر فرد خريدار با به اجرا گذاري آن نه به سودي دست یابد و نه ضرری متحمل شود.

·  اختيار معامله Out of the money: يك اختيار معامله را Out of the money مي‌ناميم اگرخريدار با به اعمال اختيار معامله دچار ضرر شود. طبيعي است كه اختيار معامله‌هاي Out of the money هيچ‌گاه به اجرا گذاشته نمي‌شوند.

به عنوان مثال يك اختيار خريد با قيمت سررسيد X را در نظر بگيرید که در زمان سررسيد اختيار معامله، قیمت فعلی سهم S باشد. اگر  باشد اختيار معامله راIn the money، اگر S=X At the money و اگر S < X باشد اختيار معامله را Out of the money مي‌ناميم.

 

ارزش ذاتی و ارزش زمانی  قرارداد اختيار معامله

 

ارزش ذاتی و زمانی دو مفهوم اولیه در قیمت  قرارداد اختيار خريد مي‌باشد. ارزش ذاتی به مقداری که با آن قیمت آتی توافق شده اختيار خريد In the money است، تعریف مي‌شود. در حقیقت ارزش ذاتی بخشی از قیمت اختيار خريد است که با گذشت زمان بی­ارزش نمي‌شود. معادله زیر برای محاسبه ارزش ذاتی اختيار خريد مورد استفاده قرار مي‌گیرد:

 

 

 

ارزش زمانی اختيار خريد - مبلغ اختيار خريد = ارزش ذاتی

 

 

اختيار خريد At the money و Out of the money به علت اینکه ارزش واقعی ندارند، ارزش ذاتی برایشان تعریف نمي‌شود. به هنگام خرید، ارزش زمانی اختيار خريد خریداری مي‌شود و با نزدیک شدن به تاریخ انقضاء کاهش مي‌یابد. ارزش ذاتی وابسته به زمان باقیمانده تا زمان انقضاء نمي‌باشد. به بیان دیگر ارزش ذاتی، حداقل ارزش اختيار خريد است. ارزش زمانی میزانی است كه قیمت اختيار خريد از ارزش ذاتی پیشی مي‌گیرد. ارزش زمانی با گذشت زمان کاهش مي‌یابد. بدین معنا که ارزش زمانی اختيار خريد مستقیما متناسب با فاصله از تاریخ انقضاء است. هر چقدر که فاصله از تاریخ انقضاء بیشتر باشد احتمال آنکه اختيار خريد In the money بماند، بالاتر است. به هنگام کار با اختيار خريد در یک زمان مشخص نزدیک به انقضا، به نظر مي‌رسد که بازار متوقف شده است. علت آن است که قیمت اختيار خريد به صورت غایی حرکت مي‌کند. هر چه زمان انقضاء نزدیکتر باشد، پول بیشتری از دست خواهد رفت. اگر بازار حرکتی نداشته باشد. در روز انقضا اختيار خريد تنها به اندازه ارزش حقیقی قیمت خواهد داشت که ممکن است In the money باشد یا نباشد.

 

مشخصات قراردادهای اختيار معامله

 

در يك قرارداد اختيار به طور كلي بايد موارد زير در نظر گرفته شود:

1. نوع اختيار معامله[74]: بايد مشخص گردد نوع اختیار معامله چیست؟ اختیار آمريكايي، اختیار اروپايي، اختیار خرید و ...

2. نوع و مشخصات دارايي پايه[75]: بايد نوع و مشخصات كامل دارایی پایه مشخص شود و باید ليست آنها در دسترس معامله‌گران قرار گیرد.

3.  اندازه  قرارداد اختيار معامله[76]: اندازه دارایی پایه باید مشخص ‌گردد.

4. حداقل تغییرات قابل اعمال در قیمت قرارداد اختیار معامله[77]: حداقل تغییرات قابل اعمال در قیمت قرارداد اختیار معامله بر اساس نوع دارایی پایه در بورس تعیین می­گردد.

5. ماه‌هاي سررسيد[78]: ماه‌های سرررسید یا مدت زمانی که قرارداد اختیار معامله قابل اعمال می‌باشد باید توسط بورس تعيين گردد و تقويم آن در دسترس همه قرار گيرد.

6. تاريخ و ساعت سررسيد[79]: روز و ساعت سررسید قرارداد اختیار معامله نیز توسط بورس تعیین می­گردد، زیرا تا قبل از تاریخ سررسید  قرارداد اختيار  معامله مي­تواند در بازار معامله گردد.

7.  قيمت آتی توافق شده[80]: قیمت‌ آتی توافق شده به صورت استاندارد و ليست شده در دسترس معامله­گران قرار می­گیرد.

8. نحوه اعمال قرارداد اختیار معامله

 

[81]: نحوه اعمال اختیار معامله باید بر اساس نوع دارایی پایه تعیین می­گردد. 

 

9. زمان‌های توقف معامله[82]: زمان‌های توقف معامله بر اساس شرایط خاص و بحرانی بازار مشخص می­گردد.

10.   وجوه تضمین[83]: بر اساس ساختار بازار، باید مقدار وجوه تضمین برای جلوگیری از وقوع نکول قرارداد تعیین شود.

برای اینکه فروشنده اختیار خرید به تعهد خود عمل نماید دو حالت وجود دارد: 1) فروشنده اختیار خرید دارایی پایه را دارد: در این صورت فروشنده اختیار تا زمان سررسید، حق فروش دارایی پایه را نخواهد داشت و بورس بر این امر نظارت می‌کند. 2) فروشنده اختیار خرید دارایی پایه را ندارد: در این صورت فروشنده اختیار خرید باید کل مبلغ اختیار را به اضافه درصدی از ارزش دارایی پایه در اختیار بورس قرار دهد تا در صورت نوسان قیمت دارایی پایه، مانع نکول قرارداد توسط فروشنده شود. به عنوان مثال وجه تضمین باید معادل بزرگترین عدد حاصل از یکی از دو روش زیر باشد: 1) قیمت اختیار معامله به علاوه 20 درصد قیمت دارایی پایه، منهای مبلغی که به ازای آن مقدار، اختیار معامله Out of the money است. 2) قیمت اختیار معامله به علاوه 10 درصد قیمت دارایی پایه.

11.   ساعت‌های انجام معامله[84]: باید ساعت­های انجام معامله تعیین و اطلاعات آن در دسترس معامله‌گران قرار گیرد.

12.   کارمزد[85]: انجام معامله قراردادهای اختيار معامله در بازار دارای هزینه معاملاتی است که میزان این هزینه‌ها در بازارهای مختلف متفاوت می‌باشد.

13.   محدودیت تعداد قرارداد باز[86]: در بازار مشتتقه برای عدم سوء استفاده بعضی از معامله‌گران یا عدم سود یا ضرر  يك فرد در بازار در اثر تغييرات ناگهاني بازار به دليل فاكتورهاي غير قابل پيش بيني نظير جنگ، زلزله و ...، محدودیت‌های معاملاتی در نظر می‌گیرند. یکی از این محدودیت‌ها، محدودیت تعداد قرارداد باز معاملاتی برای اشخاص حقیقی و حقوقی می‌باشد و حدي است كه بورس مشخص مي‌كند و هيچ فردي حق ندارد بيشتر از حد مشخص شده موقعیت معاملاتی اتخاذ نماید. دو جايگاه در بازار وجود دارد: 1) خريد اختيار خريد + فروش اختيار فروش 2) فروش اختيار خريد + خريد اختيار فروش. هر فرد در هر يك از اين دو جايگاه نمي‌تواند بيشتر از حد مشخص شده اختيار معامله خريداري كند.

14.   زمان تحويل دارايي پايه[87]:  زمان تحویل دارایی پایه باید در قرارداد مشخص گردد که معمولا 3 روز كاري بعد از سررسيد در نظر گرفته می‌شود.

 

 

 

مکانسيم دادوستد  قرارداد اختيار معامله

 

·        نحوه ارائه سفارش

فردى که قصد معامله قرارداد اختيار معامله را دارد، ابتدا بايد يک حساب نزد یک کارگزارى افتتاح نماید. سپس به کارگزار خود دستور خريد يا فروش يک قرارداد اختيار معامله خاص را ‌بدهد. کارگزار اين دستور را به ”کارگزار تالار“ شرکت در بورسى که اين اختيار معامله مبادله مى‌شود، مى‌فرستد. تمام دستورات بايد در طول ساعات عادى معامله، اجراء شود. مبادله در يک سکوى مبادله[88] که براى يک اختيار معامله خاص تعيين شده است انجام مى‌شود.

 

انواع سفارش‌ها

 

 

 

 

سرمايه‌گذار مى‌تواند انواع متفاوتى از سفارش‌ها را ارائه دهد. يک سفارش به قيمت روز [89] کارگزار را موظف مى‌کند که در بهترين قيمت، سفارش را اجراء کند. سفارش به قيمت معين[90]، حداکثر قيمت پرداختى (در مورد اختيار خريد) و حداقل قيمت قابل قبول (در مورد اختيار فروش) را تعيين مى‌کند. سفارش به قيمت معين ممکن است سفارش معتبر تا لغو[91] باشد يا سفارش روز[92]. يک ”سفارش معتبر تا لغو“ تا وقتى ‌که ملغى نشده است، اعتبار دارد ولى ”سفارش روز“ فقط تا پایان همان روز اعتبار دارد. بالاخره، سرمايه‌گذارى که دارنده يک اختيار معامله خاص است، ممکن است يک سفارش ايستگاهى (توقفى)[93]، در يک قيمت پایين‌تر از قيمت فعلى ارائه دهد. اگر قيمت بازار به يک قيمت مشخص نزول ‌کند، کارگزار بايد اختيار معامله را در بهترين قيمت موجود به فروش رساند.

”سفارش تمام يا هيچ“ به کارگزار اجازه مى‌دهد که قسمتى از سفارش را در يک قيمت و بقيه را در يک قيمت ديگر اجراء کند. يک ”سفارش تمام" يا ”هيچ در همان قيمت“ به کارگزار خاطر نشان مى‌کند که يا سفارش را به‌طور کامل در همان قيمت تعيين‌شده اجراء کند يا اصلاً سفارش را اجراء نکند.

 

دارندهٔ اختيار خريدى که نمى‌خواهد تا تاريخ انقضاء صبر کند، يک سفارش براى فروش اين اختيار معامله ارائه مى‌دهد. به اين سفارش، ”سفارش خنثى‌کننده“ يا به‌طور خلاصه، خنثى‌کننده[94] گفته مى‌شود. اين سفارش دقيقاً به همان روشى که در مورد ”سفارش‌ باز“ توضيح داده شد، ارائه مى‌شود. پس از اينکه فرآيند معامله و دفتردارى تکميل شد، دفاتر بنگاه پاياپاى نشان مى‌دهند، که موقعيت خريد [95] اين شخص با يک موقعيت فروش [96] در همان سهام، لغو شده است به همين ترتيب، سرمايه‌گذارى که قبلاً يک اختيار معامله فروخته است، مى‌تواند با ارائه يک سفارش براى خريد همان سهام موقعيت خود را لغو کند. به اين مفهوم که اين موقعيت خريد جديد، موقعيت فروش قبلى را خنثى خواهد کرد.

 

نحوه خروج خریدار از قرارداد اختیار معامله

 

خریدار یک قرارداد اختیار معامله می‌تواند به یکی از سه روش زیر موقعیت باز خود را ببندد و از قرارداد خارج شود:

1. فروش قرارداد[97]: خریدار قرارداد اختیار معامله چون قبلاً یک قرارداد را خريداری کرده است می‌تواند با فروش عین آن قرارداد به شخص دیگر، وضعيت خود را بسته و از بازار خارج شود.

2. اعمال اختیار[98]: خریدار قرارداد اختیار معامله می‌تواند در تاریخ سررسید از حق خود برای فروش یا خرید کالا استفاده نماید و قرارداد اختیار معامله را به اجرا در آورد.

3. عدم اعمال اختیار: خریدار قرارداد اختیار معامله در صورتی که استفاده از حق اختیار به سودش نباشد در تاریخ سررسید از حق خود استفاده نکرده و خود به خود قرارداد باطل می­گردد.

 

تسویه ارزش قراردادهای اختیار معامله

 

 

 

 

به طور کلی دو سبک مختلف برای تسویه ارزش اختیار معامله در بورس­ها وجود دارد:

الف سبک آتی: در این روش، فرآیند به روزرسانی روزانه حساب­ها در مورد همه موقعیت­های خرید و فروش انجام می­شود و وجوه مربوط به صورت روزانه دریافت / پرداخت می­شود. این فرایند مشابه فرآیند به روزرسانی حساب­ها در قراردادهای آتی است.

ب. سبک پرداخت کل ارزش معامله: در این روش، کل ارزش معامله از دارندگان خریداران دریافت می­شود. معاملات قراردادهای اختیار معامله در اغلب بورس­ها به این روش تسویه می­شود. این بدان معناست که خریدار باید کل ارزش اختیار معامله را در زمان معامله (پیش از ثبت سفارش) بپردازد. سرمایه در معرض ریسک خریدار اختیار معامله در بدترین حالت به ارزش اختیار معامله محدود می­شود. اما خریدار اختیار معامله برخلاف فروشنده که ارزش اختیار معامله را از وی دریافت می­کند با ریسک اعتباری مواجه است. بورس­ها به منظور کاهش ریسک اعتباری خریداران اختیار معامله، مشابه قراردادهای آتی، الزامات تطبیق روزانه به بازار برای فروشندگان اختیار معامله در نظر می­گیرند. معمولا قراردادهای اختیار معامله با قیمت توافقی بسیار ناچیز (به عنوان مثال 1 سنت) است. تفاوت اصلی این  اختیار معامله با قراردادهای اختیار معامله استاندارد قابل معامله در بورس، این است که خریدار اختیار معامله، کل ارزش اختیار معامله را در زمان معامله نمی­پردازد و مشمول الزامات به روز رسانی حساب وجه تضمین می­شود. از آن جا که اختیار معامله با قیمت توافقی اندک؛ نسبت به خرید سهم، بسیار سودآور است، سرمایه در معرض ریسک آن مشابه خرید سهم است. مزیت این نوع اختیار معامله نسبت به خرید سهم آن است که برخلاف سهم؛ کل ارزش معامله به طور یک جا پرداخت نمی­شود. در زیر تفاوت­های اختیار معامله با قیمت توافقی اندک نسبت به اختیار معامله استاندارد آورده شده است:

·         تنها اختیار خرید آن نوع قراردادها در بازار معامله می­شود.

·         سبک اعمال همه قراردادهای اختیار معامله با قیمت توافقی اندک، اروپایی است.

·         قیمت توافقی آنها اندک، اما ارزش اختیار معامله بسیار زیاد است.

·         معمولا به ازای هر ماه سررسید، تنها یک قرارداد اختیار معامله معرفی می­شود.

·         خریدار، کل ارزش اختیار معامله را به صورت یک جا نمی­پردازد، بلکه درصدی از آن را به عنوان وجه تضمین اولیه پرداخت می­کند.

·         موقعیت معاملاتی خریدار و فروشنده هر دو به طور روزانه به روزرسانی می­شود.

 

 

پایاپای و تسویه روزانه قراردادهای اختیار معامله

 

 

 

 

 

دو نوع عملیات تسویه و پایاپای می­توان برای قراردادهای اختیار معامله در نظر گرفت:

1.تسویه روزانه ارزش اختیار معامله: تسویه ارزش اختیار معامله، به صورت نقدی است. در پایان هر روز موقعیت­های معاملاتی بدهکار پرداخت ارزش اختیار معامله (خریداران اختیار معامله) با موقعیت­های بستانکار دریافت ارزش اختیار معامله (فروشندگان  اختیار معامله) پایاپای می­شوند و ناخالص مبلغ پرداختنی یا دریافتنی ارزش اختیار معامله تعیین شود. به این فرآیند، تسویه روزانه ارزش اختیار معامله اطلاق می­شود. اتاق پایاپای مسئول وصول و تسویه ارزش اختیار معامله از اعضای معاملاتی و مشتریان آ­نها می­باشد.

2. تسویه و پایاپای روزانه وجه تضمین فروشندگان اختیار معامله: وجه تضمین اولیه فروشندگان اختیار معامله، بر اساس روش مورد استفاده بورس به طور روزانه به روز می­شود.

 

 

 

 

 

 

اعمال و تخصیص در قراردادهای اختیار معامله

 

 

 

 

 

1.              تسویه مربوط به اعمال طی دوره معاملاتی: در پایان ساعات معاملاتی روز انجام قرار داد، قراردادهای معتبر اعمال شده تسویه می­شوند. سه رویکرد در بورس­های دنیا در تخصیص قراردادهای معتبر اعمال شده به موقعیت­های فروش متداول است:

·         تصادفی: بیش­تر بورس­ها از این روش استفاده می­کنند. بدین ترتیب که قراردادهای اختیار معامله اعمال شده به طور تصادفی به یکی از فروشندگان تخصیص داده می­شود:

·         اولین موقعیت اتخاذی: این روش بیش­تر در مورد قراردادهای اختیار معامله نرخ بهره به کار برده می­شود بدین ترتیب که قراردادهای اختیار معامله اعمال شده براساس اولویت زمانی به یکی از فروشندگان آن تخصیص داده می شود.

·         نسبی: در این روش، قراردادهای اعمال شده در هر روز را به طور نسبی به کل دارندگان موقعیت­های باز تخصیص می­دهند.

2.  تسویه مربوط به اعمال در آخرین روز معاملاتی: اگر قرارداد اختیار معامله در سررسید اعمال شود یا براساس مقررات بورس به طور خودکار اقدام به اعمال موقعیت­های معاملاتی اختیار معامله در سود کند تسویه مربوط به اعمال در سررسید در پایان ساعات معاملاتی آخرین روز معاملاتی اختیار معامله انجام می­شود. موقعیت­های خرید در سود، بر مبنای تصادقی به موقعیت­های فروش از قرارداد مشابه تخصیص می­یابند.

براین اساس نوع قیمت برای قراردادهای اختیار معامله در بورس­ها اعلام می شود که در جدول4 آورده شده است:

قیمت

توضیح

قیمت پایانی اختیار معامله به ازای هر سهم (قیمت وجه تضمین)

میانگین موزون قیمت قراردادهای اختیار معامله یک قرارداد مشخص که طی دوره زمانی مورد نظر بورس محاسبه می­شود.

لازم به ذکر است بورس­ها، در روش­های محاسبه وجه تضمین مانند اسپن، تیمز و غیره از این قیمت نیز برای محاسبه وجه تضمین فروشندگان اختیار معامله استفاده می­کنند.

قیمت تسویه نهایی طی دوره معاملاتی (اعمال)

قیمت پایانی دارایی پایه (سهام یا شاخص) در روز اعمال قرارداد اختیار معامله

قیمت تسویه نهایی درآخرین روز معاملاتی (اعمال خودکار)

قیمت پایانی سهام پایه یا شاخص در آخرین روز معاملاتی  قرارداد اختیار معامله

 

بررسی اوراق بهادار مشابه قراردادهای اختیار معامله

 

بسيارى از اوراق بهادار داراى خصوصياتى شبيه به اختيار معامله سهام، على‌الخصوص اختيار خريد مى‌باشند. در برخى موارد اين شباهت‌ها واضح و آشکار است، مانند اختيار معامله روى شاخص سهام که قبلاً توضيح داده شد. اما بعضى از اوراق بهادار داراى خصوصياتى مشابه اختيار معامله هستند که با موشکافى و تأمل بيشتر مى‌توان به آنها پى برد. در اينجا، به ذکر برخى از اين نوع اوراق بهادار خواهيم پرداخت. لازم به توضيح است که به غير از ”حق تقدم“ بقيه اوراق بهادارى که ذکر مى‌شود، فعلاً در بازار سرمايه ايران وجود ندارد.

 

·        وارانت[99]

 

وارانت عبارت است از اختيار خريدى که روى اوراق بهادار شرکت توسط خود شرکت منتشر مى‌شود. وارانت در زمان انتشار معمولاً تاريخ انقضاء طولانى‌ترى نسبت به اختيار خريد دارد (مثلاً پنج سال يا بيشتر). وارانت‌هاى ابدى که داراى تاريخ انقضاء نمى‌باشند نيز منتشر شده‌اند. معمولاً وارانت‌ها مى‌توانند قبل از تاريخ انقضاء اعمال شوند ـ اين نوع از وارانت‌ها شبيه اختيار خريدهاى آمريکایى هستند ـ اما گاهى اوقات اعمال آنها نياز به يک دوره انتظار بدوى دارد.

قيمت اعمال ممکن است ثابت باشد يا اينکه ممکن است در طول عمر وارانت تغيير نموده و مرحله به مرحله افزايش يابد. قيمت اوليه اعمال به مبلغ قابل توجهى بالاتر از قيمت بازار سهامى که وارانت دربرگيرنده آن مى‌باشد تعيين مى‌شود. وارانت ممکن است به‌ جاى سهام يا سود نقدى بين سهامداران توزيع شود يا اينکه مستقيماً به ‌عنوان يک اوراق بهادار جديد منتشر شود.

يکى ديگر از تفاوت‌هاى وارانت و اختيار خريد، محدوديت در ميزان وارانت‌هاى موجود در بازار مى‌باشد، به اين معنا که از يک نوع وارانت خاص تعداد مشخص و محدودى منتشر مى‌شود. تعداد کل اين وارانت‌ها معمولاً قابل افزايش نمى‌باشد و با اعمال تدريجى وارانت‌ها، رو به کاهش مى‌نهد. اما در مورد اختيار خريد چنين محدوديتى وجود ندارد و هرگاه دو نفر بخواهند مى‌توانند يک اختيار خريد به ‌وجود آورند. اعمال اختيار خريد يک شرکت تأثيرى بيش از معامله خود سهام در بازار ثانويه، براى شرکت نخواهد داشت، در حالى‌که اعمال يک وارانت قطعاً در شرکت تأثير خواهد داشت. على‌الخصوص که موجب بقاء نقدينگى بيشتر در شرکت مى‌شود، تعداد وارانت‌هاى موجود را کم مى‌کند و به تعداد سهام‌هاى موجود مى‌افزايد.

وارانت‌ها در بورس‌هاى عمده جهان و همچنين در بازارهاى خارج از بورس مبادله مى‌شوند.

·        حق تقدم[100]

 

حق تقدم شبيه وارانت است؛ از اين جهت که حق تقدم نيز در واقع اختيار خريدى است که توسط خود شرکت روى سهام شرکت صادر شده است. حق تقدم که گاهى به آن ”وارانت پذيره‌نويسي“ نيز گفته مى‌شود، از اين بابت منتشر مى‌شود که به سهامداران موجود حق پذيره‌نويسى سهام عادى جديد را قبل از عرضه به عموم اعطاء نمايد. هر سهمى يک حق تقدم دريافت مى‌کند. جهت تضمين فروش سهام جديد قيمت پذيره‌نويسى معمولاً پائين‌تر از قيمت بازار سهام در تاريخ انتشار حق تقدم، در نظر گرفته مى‌شود. حق تقدم‌ها ـ برخلاف وارانت‌ها ـ معمولاً طول عمر کوتاهى دارند (بين دو تا ده هفته) و حتى ممکن است قبل از تاريخ انقضاء به طور رایگان مبادله شوند.

 

حق تقدم در عمل يک وارانت است البته وارانتى که زمان کوتاه‌ترى تا تاريخ انقضاء دارد. حق تقدم و وارانت از نظر قيمت اعمال نيز متفاوت هستند. هنگام انتشار، قيمت اعمال وارانت بالاتر از قيمت بازار سهام در نظر گرفته مى‌شود. اما قيمت اعمال حق تقدم پائين‌تر از قيمت اعمال تعيين مى‌شود. از آنجا که طول عمر حق تقدم‌ها کوتاه مى‌باشد، نيازى نيست که در قبال افزايش سرمايه و سود سهام نقدي، حمايت شده و قابل تعديل باشند، اما وارانت‌ها با افزايش سرمايه و پرداخت سود نقدى تعديل مى‌شوند.

صرف‌‌نظر از این موارد، حق تقدم تمام خصوصيات وارانت را دارا مى‌باشد؛ لذا هر دو به طريق مشابه مى‌توانند ارزش­يابى شوند.

 

·        اوراق قرضه همراه با شرايط بازخريد [101]

 

 

 

 

بسيارى از شرکت‌ها اوراق قرضه همراه با شرايط بازخريد منتشر مى‌کنند که اجازه بازخريد اوراق قرضه را قبل از تاريخ سررسيد و معمولاً در قيمتى بالاتر از ارزش اسمي، به شرکت مى‌دهد. فروش اين اوراق معادل است با فروش اوراق قرضه معمولى [102] همزمان با خريد يک اختيار خريد، توسط شرکت، که بهای اين اختيار خريد در حقيقت نهفته در بهای کمتر اين نوع اوراق قرضه نسبت به اوراق قرضه معمولى مى‌باشد. فروشنده اختيار خريد نيز، در واقع همان خريدار اين اوراق قرضه مى‌باشد.

اين اوراق قرضه، معمولاً فقط پس از تاريخ مشخص قابل اعمال هستند (مثلاً پنج ‌سال پس از تاريخ انتشار.( علاوه بر اين، قيمت اعمال ممکن است براى تاريخ‌هاى مختلف، تفاوت داشته باشد. اختيار معامله بالقوه‌اى که همراه چنين اوراق قرضه‌اى مى‌باشد، نسبت به اختيار خريدهایى که در بازارهاى اختيار معامله مبادله مى‌شوند، داراى طول عمر و پيچيدگى بيشترى مى‌باشند.

 

·        اوراق بهادار قابل تبديل[103]

 

يکى از ابزارهاى مالى متداول و فراگير، اوراق بهادارى هستند که تحت شرايط خاصى قابل تبديل به يکى ديگر از اوراق بهادار همان شرکت مى‌باشند. نمونه بارز اين نوع اوراق، اوراق قرضه يا سهام ممتازى است که قابل تبديل به تعداد تعيين ‌شده‌اى سهام عادى مى‌باشد. معمولاً هيچ وجه نقدى مبادله نمى‌شود؛ اوراق بهادار قبلى دريافت شده و در مقابل تعداد مشخصى از اوراق بهادار جديد منتشر مى‌شود. هر از چند گاهي، سهام ممتاز قابل تبديل منتشر مى‌شود. البته آثار مالياتي، اين اوراق را ـ همانند ساير انواع سهام ممتاز ـ ابتدا براى سرمايه‌گذاران همان شرکت جذاب مى‌باشد. براى ساير سرمايه‌گذاران، اوراق قرضه قابل تبديل از جذابيت بيشترى برخوردار است.

اگر يکى از اوراق قرضه‌اى که داراى ارزش اسمى 1000 دلار مى‌باشد، قابل تبديل به 20 سهم عادى باشد، نسبت تبديل[104] بيست است. قيمت تبديل نيز 50 دلار (20÷1000) مى‌باشد، چرا که در واقع 50 دلار از قيمت اسمى اوراق قرضه بايد داده شود تا يک سهم عادى به‌دست آيد. ارزش تبديل[105]  عبارت است از حاصل‌ضرب نسبت تبديل در قيمت روز سهام. در واقع مبلغى است که در صورت تبديل اوراق بهادار حاصل خواهد شد. نسبت تبديل معمولاً به‌نحوى تعيين مى‌شود که فرآيند تبديل اوراق بهادار به سهام عادى جذاب نباشد، مگر اينکه قيمت سهام مذکور به‌طور قابل توجهى نسبت به قيمت آن در زمان انتشار اوراق قابل تبديل، افزايش يابد. اين مسئله شبيه قاعده عمومى است که در مورد تعيين قيمت اعمال وارانت گفتيم.

اوراق بهادار قابل تبديل اغلب دربرگيرنده يک شرط بازخريد [106] مى‌باشند به‌نحویکه شرکت با استفاده از اين شرط مى‌تواند دارندگان اوراق مذکور را مجبور به تبديل کند. براى مثال، اگر ارزش تبديل اين اوراق 1200 دلار باشد (به فرض اين اوراق قرضه قابل تبديل به 20 سهم مى‌باشد که قيمت فعلى هر سهم در بازار 60 دلار مى‌باشد) و قيمت بازخريد اوراق قرضه 1100 دلار باشد، شرکت مى‌تواند به‌وسيله بازخريد اوراق قرضه، دارندگان آن را مجبور به تبديل کند. چرا که در اين‌صورت دارنده اين اوراق قرضه تنها دو راه پيش رو دارد: يا اينکه اوراق قرضه را تبديل کند و 20 سهم دريافت کند که داراى ارزش 1200 دلار مى‌باشد و يا اينکه اين اوراق را به شرکت تحويل داده و 1100 دلار وجه نقد دريافت نمايد. قاعدتا دارنده اين اوراق، آنها را به سهام تبديل خواهد نمود. چرا که داراى ارزش بيشترى مى‌باشند.

به هر حال اغلب اوراق قرضه قابل تبديل، قابل بازخريد [107] نيز مى‌باشند. در اين‌صورت، اين اوراق دربرگيرنده دو اختيار معامله مى‌باشند: دارنده اوراق، اختيار دارد که براى تبديل اوراق قرضه به سهام اقدام کند و شرکت منتشرکننده نيز اختيار دارد که اوراق قرضه را از سرمايه‌گذار بازخريد نمايد.

قيمت اختيار معامله

 

فرضيات و متغيرها

 

برخي فرضيات مدل قیمت‌گذاری به شرح زير مي باشد:

1. در هنگام خريد و فروش اختيار معامله هيچگونه هزينه مبادله وجود ندارد. اين فرض بدين معني است كه در هنگام انجام يك معامله بين طرفين اختيار معامله، هيچ يك از طرفين مبلغي بابت انعقاد قرارداد به شخص يا سازماني نمي‌پردازند و تنها مبلغي كه طرفين قرارداد مي‌پردازند، در ابتداي معامله هزينه قيمت اختيار معامله و در زمان سررسيد اختيار معامله، هزينه مبادله ناشي از به اجراگذاري اختيار معامله مي‌باشد.

2. امكان قرض گرفتن و قرض دادن پول با نرخ بهره بدون ريسك براي تمامي افراد وجود دارد. يعني تمام افراد مي‌توانند از مؤسساتي نظير بانك‌ها با نرخ بهره بدون ريسك پول وام بگيرند و همچنين همه افراد مي‌توانند پول‌شان را با نرخ بهره بدون ريسك در مؤسساتي نظير بانك يا ... سرمايه­گذاري كنند

 

.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

·        عوامل مؤثر بر قيمت اختيار معامله

 

در اين قسمت به شناسايي عوامل تأثیرگذار بر قيمت اختيار معامله مي‌پردازيم. در هنگام بررسي تأثير هر يك از اين عوامل بر قيمت اختيار معامله، فرض مي­كنيم كه تمامي عوامل و فاكتورهاي تأثيرگذار بر قيمت ثابت هستند و فقط یک عامل متغیر است تا بدين صورت تأثير فردي یک عامل در نظر گرفته شود و از تأثير همزمان چند عامل جلوگيري شود.

 

عوامل مؤثر بر قيمت اختيار معامله به شرح زير مي­باشد:

1.  قيمت فعلي دارایی پایه،

2.  قيمت آتي توافق شده (X)،

3.  زمان سررسيد (T)،

4.  نوسان و تلاطم قیمت دارایی پایه،

5.  نرخ سود سرمایه‌گذاری بدون ريسك،

6. سود تقسيمي در دوره سررسيد اختيار معامله (فقط برای اختیار معامله‌هایی است که دارایی پایه آنها سهام می‌باشد)

7.  t : زمان فعلي

8.   : قيمت دارایی پایه در زمان T

9.  r : نرخ بهره بدون ريسك

10.           C : قيمت يك اختيار خريد اروپايي

11.           P : قيمت يك اختيار فروش اروپايي

12.            : انحراف معيار قيمت دارایی پایه

 

قيمت فعلي دارایی پایه

 

 

 

 

اختيار خريد

 

 

 

 

سود حاصل از اعمال يك اختيار خريد در زمان سررسيد آن‌ برابر با تفاوت بين قيمت آتي توافق شده (X) و قيمت دارایی پایه در زمان سررسيد مي­باشد يعني  . حال چنانچه تمامي عوامل ثابت باشد، هر چه قيمت اوليه دارایی پایه افزایش یابد با فرض ثابت بودن X، احتمال سوددهي اين اختيار خريد براي خريدار بيشتر مي‌شود و بنابراين ارزش اين اختيار معامله بيشتر مي‌شود و قيمت آن افزایش می­یابد. در نتيجه افزايش قيمت اوليه سهم باعث بالا رفتن قيمت اختيار خريد مي‌شود.

 

اختيار فروش

 

 

 

 

سود حاصل از اعمال يك اختيار فروش در آينده برابر است با تفاوت ميان قيمت آتي توافق شده (X) و قيمت فعلي دارایی پایه در بازار يعني . حال چنانچه تمامي عوامل ثابت باشد و قيمت آتي توافق شده نيز ثابت باشد با فرض افزايش قيمت اوليه دارایی پایه، احتمال اينكه در زمان سررسيد  باشد كاهش مي‌يابد و در نتيجه احتمال سوددهي اختيار معامله کاهش می­یابد و در نتيجه قيمت اختيار معامله پايين مي‌آيد. بنابراين افزايش قيمت اوليه دارایی پایه باعث كاهش قيمت اختيار فروش و كاهش قيمت اوليه دارایی پایه باعث افزايش قيمت اختيار فروش مي‌شود.

 

قيمت آتي توافق شده

 

 

 

 

اختيار خريد

 

 

 

 

يكي از عوامل مهم تأثيرگذار بر قيمت اختيار معامله، قيمت آتي توافق شده است. چنانچه قيمت آتي يك اختيار خريد افزايش یابد و تمامي عوامل ثابت باشد، فرد دارنده اختيار معامله بايستي دارایی پایه مورد نظر خود را در آينده با قيمتي بالاتر از قيمت توافق شده قبلي خريداري كند و اين مسأله ميزان رضايت فرد را از اختيار معامله كاهش مي­دهد و طبعاً سود حاصل را نيز كاهش خواهد داد يعني مبلغ   با افزايش X كاهش می­یابد و قيمت اين اختيار خريد نیز تنزل می­یابد. بنابراين افزايش قيمت آتي توافق شده باعث كاهش قيمت اختيار خريد مي­شود و بالعکس.

 

اختيار فروش

 

 

 

 

چنانچه قيمت آتي توافق شده يك اختيار فروش تغيير كند، به عنوان مثال افزايش یابد (با فرض ثابت بودن تمامي عوامل ديگر) فرد دارنده اين اختيار فروش مي‌تواند دارایی پایه را به فروشنده اختيار معامله با قيمتي بالاتر از قيمت قبلي بفروشد و در نتيجه سود خود را كه معادل  مي­باشد افزايش دهد. بنابراين در اين حالت و در زمان T، رضايت و سود حاصل از اين اختيار معامله براي خريدار افزايش می­یابد و در نتيجه قيمت اختيار فروش صعود می­کند. بنابراين افزايش قيمت آتي توافق شده باعث افزايش قيمت اختيار فروش می­گردد و بالعکس.

زمان سررسيد

 

 

 

 

از آنجایي‌كه قرارداد اختيار معامله اروپايي فقط در زمان سررسيد، قابليت اعمال دارد، لذا تأثير افزايش يا كاهش زمان روي قيمت اين اختيار معامله نامعلوم است و مطمئناً نمي­توان گفت كه باعث افزايش يا كاهش قيمت اختيار معامله مي­شود ولي در مورد اختيار معامله‌هاي آمريكايي افزايش زمان سررسيد به دليل افزايش گزينه‌هاي قابل انتخاب براي افراد، مطلوبيت و امكان سوددهي اين اختيار معامله­ها را افزایش می­دهد و در نتيجه باعث رشد قيمت اختيار معامله‌هاي آمريكايي هم از نوع اختيار خريد و هم از نوع اختيار فروش مي‌شود. بنابراين تأثير افزايش يا كاهش زمان سررسيد روي اختيار معامله­هاي اروپايي مشخص نيست ولي در مورد اختيار معامله‌هاي آمريكايي افزايش زمان سررسيد باعث افزايش قيمت اختيار معامله مي­شود.

نوسان و تلاطم قیمت دارایی پایه

 

 

 

 

نوسان و تلاطم قیمت دارایی پایه معياري است كه ميزان عدم اطمينان نسبت به آينده دارایی پایه را مشخص مي‌كند. دارایی پایه‌اي كه نوسان قیمت بالایی دارد احتمالا بيش از حد قيمتش افزايش يا كاهش مي‌يابد.

همانطور كه پيش­تر عنوان شد خريداران اختيار معامله در ضرر محدود ولي در سود مي‌توانند نامحدود باشند يعني آنها براي ضرر خود حدي مشخص كرده­اند ولي براي سود آنها هيچ حدي وجود ندارد و اين سود وابسته به قيمت دارایی پایه در آينده است. بنابراين در مورد اختيار معامله­هايي كه نوسان قیمت بالایی دارند امكان افزايش اين سود، بیشتر می­شود و نزد خريداران مقبوليت بيشتري می­یابد و البته امكان ريسك آن براي فروشنده اختيار معامله نیز افزايش مي­يابد. بنابراين قيمت اين اختيار معامله هم افزايش می­یابد. بنابراين قيمت اختيار معامله‌ها، چه از نوع اختيار خريد و چه از نوع اختيار فروش در اثر افزايش نوسان قیمت افزايش مي‌يابد و در اثر كاهش نوسان کاهش پيدا مي­كند.

 

نرخ بهره سرمایه‌گذاری بدون ريسك

 

[108]

 

 

 

 

 

اختيار خريد

 

 

 

 

با رشد نرخ بهره، بازده و قيمت دارایی پایه نیز افزايش خواهد یافت. در نتيجه در زمان سررسيد اختيار معامله، قيمت دارایی پایه از قيمت قبلي ناشي از عدم افزايش نرخ بهره بيشتر خواهد شد و از آنجایيكه سود يك اختيار خريد برابر با  مي­باشد، با افزايش  ناشي از افزايش نرخ بهره، ميزان سود اختيار خريد و ميزان رضايت فرد از اختيار خريد افزايش مي‌يابد، لذا قيمت اختيار خريد رشد خواهد نمود. بنابراين با افزايش نرخ بهره، قيمت اختيار خريد صعود می­کند و بالعکس.

 

اختيار فروش

 

 

 

 

با رشد نرخ بهره، قيمت سهام در بازار افزايش مي­یابد و بازده دارایی پایه نیز بيشتر مي‌شود. در نتيجه در زمان سررسيد اختيار معامله، قيمت دارایی پایه از قيمت قبلي ناشي از عدم افزايش نرخ بهره بيشتر مي­شود و احتمال سود يك اختيار فروش كه برابر با  مي­باشد به دليل افزايش  كاهش مي­يابد. نهایتا ميزان مطلوبيت و قیمت اختيار فروش براي خريدار كاهش مي­يابد. بنابراين با افزايش نرخ بهره، قيمت اختيار فروش كاهش مي‌يابد و بالعکس.

سود تقسيمي سهام

 

 

 

 

اختيار خريد

 

 

 

 

يكي از عوامل مؤثر بر قيمت اختيار معامله، سود تقسيمي سهام مي‌باشد اين سود در هر سال يكبار و در مجمع سالانه سهام مشخص مي‌شود و به اطلاع سهامداران مي‌رسد و مبلغي  به عنوان سود تقسيمي سهام به سهامداران شركت پرداخت مي‌شود. اين پرداخت سود باعث كاهش قيمت سهام در روز تقسيم مي­شود. كاهش قيمت دارایی پایه براي دارندگان اختيار خريد مطلوب نمي­باشد، زيرا سود آنان را كه معادل  مي­باشد در اثر پايين آوردن  كاهش مي‌دهد بنابراين مطلوبيت اختيار خريدهايي كه در دوره آنها سود تقسيمي وجود دارد كاهش مي‌يابد.

 

اختيار فروش

 

همانطور كه ذكر شد قيمت دارایی پایه بعد از پرداخت سود تقسيمي به سهامداران شركت كاهش مي يابد و اين مسئله براي دارنده اختيار فروش مفيد مي­باشد زيرا دارنده اختيار فروش اين اختيار را داراست كه تعدادي دارایی پایه را در آينده معين و با قيمت مشخص به فروش رساند و هر چه در زمان سررسيد قيمت دارایی پایه پايين­تر باشد سود حاصل از اين فروش براي دارنده اختيار فروش افزايش مي­يابد زيرا مبلغ اين سود برابر با  است كه هر چه  كمتر باشد حاصل اين عبارت افزايش مي­يابد، بنابراين قيمت اختيار فروش افزايش خواهد یافت. بنابراين قيمت يك اختيار فروش در صورت وجود سود تقسيمي در دوره تقسیم، با رشد همراه می­شود.

جدول زیر تغييرات قيمت یک اختيار معامله را در حاليكه ساير متغيرها ثابت هستند نشان می‌دهد.

 

 

 

جدول تغييرات قيمت اختيار معامله يك دارایی پایه در اثر افزايش يكي از متغيرها

 

متغير

 

اختيار خريد اروپايي

 

اختيار فروش اروپايي

قيمت دارایی پایه

+

-

 

قيمت آتي توافقي

-

+

 

زمان سررسيد

؟

؟

 

نوسان قیمت دارایی پایه

+

+

 

نرخ بهره سرمایه‌گذاری بدون ريسك

+

-

 

سود تقسيمي دارایی پایه (فقط برای سهام)

-

+

 

 

 

دستورالعمل معاملات قرارداد اختیار معاملة سهام در بورس اوراق بهادار تهران

 

مصوب 13/12/1390 هیئت مدیره سازمان بورس و اوراق بهادار

 

 

 

فصل اول: تعاریف و کلیات

 

مادۀ 1) همۀ اصطلاحات و واژگانی كه در مادۀ 1 قانون بازار اوراق بهادار جمهوری اسلامی ایران تعریف شده‌اند، به همان معانی در این دستورالعمل كاربرد دارند. واژگان دیگر، دارای معانی زیر هستند:

1)          آخرین روز معاملاتی: آخرین روزی كه امكان معاملۀ قرارداد اختیار معامله یک زیرگروه هم‌ماه در بازار مشتقه وجود دارد؛

2)          اتاق پایاپای: واحدی در شرکت سپرده‌گذاری است که براساس این دستورالعمل، وظیفۀ انجام امور تسویه، پایاپای و اعمال قرارداد اختیار معامله را بر عهده دارد؛

3)          اخطاریۀ افزایش وجه تضمین: اخطاریه‌ای است كه به منظور افزایش وجه تضمین كارگزار تا وجه تضمین لازم از طرف اتاق پایاپای به كارگزار ارسال می‎شود‎؛

4)          ارزش اعمال قرارداد اختیار معامله: حاصل ضرب اندازۀ قرارداد در قیمت اعمال است؛

5)          ارزش بازار سهم پایۀ قرارداد اختیار معامله: حاصل ضرب اندازۀ قرارداد در قیمت پایانی سهم پایه در بازار نقدی است؛

6)          ارزش معاملاتی قرارداد اختیار معامله: حاصل ضرب اندازۀ قرارداد در قیمت قرارداد اختیار معامله است؛

7)          اعمال: استفاده از اختیار موضوع قرارداد اختیار معامله براساس ضوابط این دستورالعمل است؛

8)           اقدام شركتی: تغییر سرمایه یا تقسیم سود توسط ناشر است؛

9)           اندازۀ قرارداد: تعداد سهمی كه فروشنده در قرارداد اختیار معامله، خرید یا فروش آن را تعهد می‌کند؛

10)      اولین روز معاملاتی: اولین روزی كه امكان معاملۀ قرارداد اختیار معامله یک زیرگروه هم‌ماه در بازار مشتقه وجود دارد؛

11)      بازار مشتقه: بازار معاملات قراردادهای آتی و اختیار معامله در بورس اوراق بهادار تهران است؛

12)      بازار نقدی: در این دستورالعمل، بازارهای معاملات سهام در بورس اوراق بهادار تهران است؛

13)      بانك عامل: بانکی كه شرکت سپرده‌گذاری به منظور انجام عملیات بانکی مربوط به امور پایاپای، تسویه و اعمال قرارداد اختیار معامله تعیین می‌کند؛

14)      بستن موقعیت: سقوط تعهد دارندۀ موقعیت باز فروش با اتخاذ موقعیت خرید در همان نماد معاملاتی یا سلب اختیار(حق) دارندۀ موقعیت باز خرید با اتخاذ موقعیت فروش در همان نماد معاملاتی است؛

15)      بورس: بورس اوراق بهادار تهران (شرکت سهامی عام) است؛

16)      به‌روز رسانی حساب‌ها: فرآیندی است که اتاق پایاپای پس از پایان جلسۀ معاملاتی با هدف تعیین وجه تضمین لازم انجام می‌دهد و حسب مورد، اخطاریۀ افزایش وجه تضمین را صادر می‌کند؛

17)      بیانیۀ ریسك: فرمی است كه پیش از آغاز معاملات در بازار مشتقه به امضای مشتری می‌رسد و حاكی از آگاهی كامل مشتری از ریسك معامله در آن بازار می‌باشد؛

18)      تخصیص: فرآیندی پس از پایان معاملات روزانه است که طی آن اتاق پایاپای، برخی از دارندگان موقعیت‌های باز فروش را برای انجام تعهدات مربوط به قراردادهای اختیار معاملۀ اعمال‌شده براساس ضوابط این دستورالعمل تعیین می‌کند؛

19)      تسویۀ فیزیکی: تسویۀ قرارداد اختیار معاملة اعمال شده شامل انتقال سهم پایه و پرداخت ارزش اعمال قرارداد اختیار معامله است؛

20)      تسویۀ نقدی: تسویۀ قرارداد اختیار معامله در حالتی که دارندۀ موقعیت باز فروش پس از اعمال، تعهدات موضوع قرارداد را ایفا نکند. در این حالت مابه‌التفاوت ارزش اعمال قرارداد اختیار معامله و ارزش بازار سهم پایۀ قرارداد اختیار معامله براساس ضوابط این دستورالعمل به حساب طرفین معامله منظور می‌شود؛

21)      تعدیل: تغییر قیمت اعمال و یا اندازۀ قرارداد پس از اقدام شركتی ناشر به ترتیبی که در این دستورالعمل ذکر شده است؛

22)       جلسۀ معاملاتی: دورۀ زمانی پیوستۀ انجام معاملات طی یک روز کاری است که توسط هیئت مدیرۀ بورس تعیین می‌شود. بورس می‌تواند در یک روز کاری، چند جلسۀ معاملاتی داشته باشد؛

23)      حداقل تغییر قیمت: کسری از قیمت قرارداد اختیار معامله که تغییرات قیمت سفارش باید مضرب صحیحی از آن باشد و مقدار آن حداقل یک ریال است؛

24)      حداقل وجه تضمین: نسبتی از وجه تضمین لازم که اگر موجودی حساب عملیاتی کارگزار کمتر از آن شود، منجر به صدور اخطاریۀ افزایش وجه تضمین می‌شود؛

25)      حساب اعمال کارگزار: حساب بانكی كارگزار که براساس مشخصات اعلامی شرکت سپرده‌گذاری، به منظور تسویۀ وجوه مربوط به اعمال قرارداد اختیار معامله معرفی می‌شود؛

26)      حساب عملیاتی كارگزار: حساب بانكی كارگزار است که براساس مشخصات اعلامی شرکت سپرده‌گذاری، به منظور تودیع وجوه تضمین و تسویه و پایاپای معاملات قراردادهای اختیار معامله معرفی می‌شود؛

27)      خسارت: مبلغی است كه به عنوان وجه التزام بابت عدم ایفای تعهدات دارندگان موقعیت‌های باز فروش متناسب با موقعیت‌های ایشان براساس شرایط مندرج در مشخصات قرارداد اخذ می‌شود؛

28)      دورۀ معاملاتی: فاصلۀ بین اولین روز معاملاتی و آخرین روز معاملاتی قرارداد اختیار معامله است؛

29)      روز کاری: روزهای مجاز معاملاتی قراردادهای اختیار معامله است که توسط هیئت مدیرۀ بورس تعیین می‌شود؛

30)      روش تسهیم به نسبت: یکی از روش های تخصیص است که براساس آن قراردادهای اختیار معامله اعمال شده به نسبت تعداد موقعیت‌های باز فروش، بین دارندگان آن تسهیم می‌گردد؛

31)      روش تصادفی: یکی از روش های تخصیص است که براساس آن قراردادهای اختیار معامله اعمال شده بصورت تصادفی به دارندگان موقعیت باز فروش تخصیص می‌یابد؛

32)      روش ردگیری موقعیت: یکی از روش های تخصیص است که براساس آن سابقۀ معاملاتی قرارداد اختیار معامله اعمال شده پیمایش شده و قرارداد اعمال شده به ناشر آن قرارداد تخصیص می‌یابد؛

33)      روش زمانی: یکی از روش های تخصیص است که براساس آن قراردادهای اختیار معامله اعمال شده براساس اولویت زمانی به دارندگان موقعیت باز فروش تخصیص می‌یابد؛

34)      زمان سررسید: تاریخی است که پس از آن قرارداد اختیار معامله منقضی می‌شود؛

35)      زیرگروه هم‌ماه: مجموعۀ قراردادهای اختیار معاملۀ یک گروه اختیار معامله که زمان سررسید آنها یکسان است؛

36)      سبک اعمال: یکی از روش‌های مختلف اعمال است که تعیین‌کنندۀ مواعد زمانی مجاز اعمال می‌باشد؛

37)      سفارش: درخواست مشتری برای خرید یا فروش قرارداد اختیار معامله است؛

38)      سقف سفارش: حداكثر تعداد مجاز قرارداد اختیار معامله به ازای هر سفارش است؛

39)      سقف موقعیت‌های باز: حداكثر تعداد مجاز موقعیت‌های باز مشتری، کارگزار یا بازار در هر زیرگروه هم‌ماه است كه در مشخصات قرارداد تعیین می‌شود؛

40)      سقف موقعیت‌های هم‌جهت: حداکثر تعداد مجاز موقعیت‌های هم‌جهت مشتری و کارگزار در هر زیرگروه هم‌ماه است كه در مشخصات قرارداد تعیین می‌شود؛

41)      سهم پایه: سهمی که قرارداد اختیار معامله مبتنی بر آن است؛

42)      شرکت سپرده‌گذاری: شرکت سپرده‌گذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویۀ وجوه است؛

43)      صورت حساب مشتری: اطلاعات و مستندات مربوط به تراکنش‌های مالی فی مابین مشتری و كارگزار است؛

44)      ضوابط وجه تضمین: ضوابط پیوست این دستورالعمل است که براساس آن وجوه تضمین محاسبه می‌گردد؛

45)      فاصلۀ قیمت اعمال[150]: فاصلۀ بین قیمت اعمال نمادهای معاملاتی یک زیرگروه هم‌ماه است که در مشخصات قرارداد تعیین می‌شود؛

46)      قرارداد اختیار معامله: اوراق بهاداری است که به موجب آن فروشنده اوراق متعهد می‌شود در صورت درخواست خریدار، تعداد مشخصی از سهم پایه را به قیمت اعمال معامله کند. خریدار اوراق می‌تواند در زمان یا زمان‌های معینی در آینده طبق قرارداد، معامله را انجام دهد. فروشندۀ اوراق اختیار معامله در قبال این تعهد، مبلغ معینی از خریدار اوراق دریافت می‌کند. برای جلوگیری از امتناع فروشنده اوراق از انجام قرارداد، فروشنده ضمن قرارداد متعهد می‌شود مبلغی را به عنوان وجه تضمین نزد کارگزار بورس یا اتاق پایاپای قرار دهد و متناسب با تغییرات قیمت اوراق اختیار معامله، آن را تعدیل کند. هر یک از خریدار و فروشنده می‌توانند در مقابل مبلغی معین، اختیار یا تعهد خود را به شخص ثالثی واگذار کنند که وی جایگزین آنها خواهد بود. اوراق اختیار معامله می‌تواند به صورت اختیار فروش یا خرید باشد؛

47)      قرارداد اختیار معاملۀ بی‌تفاوت[151]: قرارداد اختیار معامله‌ای در هر زیرگروه هم‌ماه است که قیمت اعمال آن با قیمت پایانی سهم پایه در بازار نقدی برابر است؛

48)      قرارداد اختیار معاملۀ در زیان[152]: در مورد قرارداد اختیار معاملۀ فروش، به هر قرارداد اختیار معاملۀ یک زیرگروه هم‌ماه که قیمت اعمال آن از قیمت پایانی سهم پایه در بازار نقدی کمتر است و در مورد قرارداد اختیار معاملۀ خرید، به هر قرارداد اختیار معاملۀ یک زیرگروه هم‌ماه که قیمت اعمال آن از قیمت پایانی سهم پایه در بازار نقدی بیشتر است، گفته می‌شود؛

49)      قرارداد اختیار معاملۀ در سود[153]: در مورد قرارداد اختیار معاملۀ فروش، به هر قرارداد اختیار معاملۀ یک زیرگروه هم‌ماه که قیمت اعمال آن از قیمت پایانی سهم پایه در بازار نقدی بیشتر است و در مورد قرارداد اختیار معاملۀ خرید، به هر قرارداد اختیار معاملۀ یک زیرگروه هم‌ماه که قیمت اعمال آن از قیمت پایانی سهم پایه در بازار نقدی کمتر است، گفته می‌شود ؛

50)      قرارداد فی‌مابین مشتری و کارگزار: قراردادی که بین مشتری و كارگزار منعقد و حقوق و تعهدات طرفین براساس آن مشخص می‌شود. مفاد این قرارداد توسط هیئت مدیرۀ بورس تعیین می‌شود؛

51)      قیمت اعمال[154]: قیمت توافقی خریدار و فروشنده در قرارداد اختیار معامله برای خرید یا فروش سهم پایه است؛

52)      قیمت پایانی قرارداد اختیار معامله: قیمت پایانی هر قرارداد اختیار معامله كه بورس پس از پایان روز معاملاتی محاسبه و اعلام می‌کند؛

53)      قیمت قرارداد اختیار معامله[155]: قیمت قرارداد اختیار معامله به ازای یک سهم که سفارش خرید یا فروش براساس آن اجرا می‌شود؛

54)      کارمزد اعمال: کارمزدی که از طرفین قرارداد اختیار معامله در صورت اعمال قرارداد اختیار معامله دریافت می‌شود؛

55)      كارمزد معامله: كارمزدی كه در قبال انجام معاملة قرارداد اختیار معامله از مشتری اخذ می‌شود؛

56)      کد مالکیت: شناسه مشتری جهت انجام معاملات اوراق بهادار است؛

57)      کلاس اختیار معامله[156]: مجموعۀ قراردادهای اختیار معاملۀ یک گروه اختیار معامله که از یک نوع (خرید یا فروش) هستند؛

58)      گروه اختیار معامله: همۀ قراردادهای اختیار معامله خرید و فروش مبتنی بر یک سهم پایه است؛

59)      ماه قرارداد: یکی از ماه‌های سال هجری شمسی است كه زمان سررسید قرارداد اختیار معامله در آن قرار دارد؛

60)      موقعیت باز: خالص موقعیت‌های مشتری در هر نماد معاملاتی است که می‌تواند خرید یا فروش باشد. موقعیت باز خرید، نشان‌دهندۀ تداوم امکان استفاده از اختیار موضوع قرارداد اختیار معامله و موقعیت باز فروش، نشان‌دهندۀ تداوم تعهد موضوع قرارداد اختیار معامله است؛

61)      موقعیت‌های هم‌جهت[157]: موقعیت‌های باز فروش قرارداد اختیار معاملۀ خرید و موقعیت‌های باز خرید قرارداد اختیار معامله فروش یا موقعیت‌های باز خرید قرارداد اختیار معاملۀ خرید و موقعیت‌های باز فروش قرارداد اختیار معاملۀ فروش در هر زیرگروه هم‌ماه قرارداد اختیار معامله است؛

62)      نحوۀ درج قرارداد اختیار معامله: تعداد قراردادهای اختیار معامله اولین روز معاملاتی یک زیرگروه هم‌ماه، نحوۀ تعیین قیمت‌های اعمال براساس فاصلۀ قیمت اعمال و شرایط درج قراردادهای اختیار معاملۀ جدید است که در مشخصات قرارداد اعلام می‌شود؛

63)      وجه تضمین: وجهی است كه برای جلوگیری از امتناع از انجام تعهدات قرارداد، در قالب شرط ضمن عقد، از دارندۀ موقعیت باز فروش دریافت می‌شود؛

64)      وجه تضمین اضافی: میزان افزایش در وجه تضمین لازم با هدف پوشش ریسک ناشی از تغییرات قیمت است که متناسب با موقعیت‌های باز و براساس ضوابط وجه تضمین تعیین می‌شود؛

65)      وجه تضمین اولیه: وجه تضمینی كه برای تضمین ایفای تعهدات در زمان اتخاذ موقعیت باز فروش، متناسب با موقعیت‌های باز (اعم از خرید و فروش) و براساس ضوابط وجه تضمین، از دارندۀ موقعیت باز فروش دریافت می‌شود؛

66)      وجه تضمین جبرانی: وجه تضمینی كه پس از دریافت اخطاریۀ افزایش وجه تضمین، باید نزد اتاق پایاپای تودیع شود؛

67)      وجه تضمین لازم: وجه تضمینی است که به طور روزانه متناسب با موقعیت‌های باز (اعم از خرید و فروش) و براساس ضوابط وجه تضمین، تعیین می‌شود. اگر وجه تضمین پرداخت شده از حداقل وجه تضمین کمتر باشد، باید تا وجه تضمین لازم افزایش یابد؛

68)      هیئت پذیرش: هیئت پذیرش بورس است؛

 

 

 

فصل دوم: مشخصات قرارداد

 

مادۀ 2) مشخصات قرارداد یک گروه اختیار معامله شامل موارد زیر است:

1) سهم پایه؛

11) واحد پولی قیمت؛

2) نماد معاملاتی متشکل از سهم پایه - ماه قرارداد - قیمت اعمال - نوع قرارداد اختیار معامله؛

12) سقف موقعیت‌های باز و هم‌جهت؛

3) اندازۀ قرارداد؛

13) خسارت‌ها؛

4) فاصلۀ قیمت اعمال؛

14) سقف وثیقۀ قابل‌دریافت از مشتری؛

5) وجه تضمین شامل وجه تضمین اولیه، وجه تضمین لازم، حداقل وجه تضمین و وجه تضمین اضافی؛

15) نحوۀ درج قرارداد اختیار معامله؛

6) سبک اعمال؛

16) نحوۀ اعمال؛

7) روش تخصیص؛

17) ساعات و روزهای معاملاتی؛

8) حداقل تغییر قیمت؛

18) کارمزدها؛

9) ماه‌های قرارداد؛

19) تسویه پس از اعمال؛

10) دورۀ معاملاتی؛

20) سقف سفارش؛

 

تبصرۀ 1:  بندهای (1) تا (14) مشخصات قرارداد به پیشنهاد بورس به تصویب هیئت پذیرش می‌رسد و بندهای (15) تا (20) آن براساس ضوابط این دستورالعمل تعیین می‌شود.

تبصرۀ 2:  کلیۀ بندها در قالب مشخصات قرارداد به اطلاع عموم می‌رسد.

مادۀ 3) بورس اطلاعیۀ معاملاتی قرارداد اختیار معامله را حداقل سه روز كاری پیش از اولین روز معاملاتی هر زیرگروه هم‌ماه در قالب فرم‌های مصوب هیئت مدیرۀ بورس از طریق سایت رسمی خود به اطلاع عموم می‌رساند.

مادۀ 4) دارندۀ موقعیت بازخرید می‌تواند، براساس سبک اعمال تعیین شده در مشخصات قرارداد، قرارداد اختیار معامله خود را اعمال کند. اعمال می‌تواند براساس ضوابط این دستورالعمل تا آخرین روز معاملاتی[158]، صرفاً در آخرین روز معاملاتی[159] یا در برخی از روزهای معاملاتی[160] صورت پذیرد.

مادۀ 5) موقعیت‌های باز و هم‌جهت نباید از سقف‌های تعیین شده تجاوز كند. سقف موقعیت‌های باز در سطح مشتری، کارگزار و بازار و سقف موقعیت‌های هم‌جهت در سطح مشتری و کارگزار در مشخصات قرارداد تعیین می‌شود.

مادۀ 6) خسارت‌های مقرر در مشخصات قرارداد از محل حساب عملیاتی كارگزار و در صورت عدم کفایت، از محل وثایق كارگزار نزد اتاق پایاپای تأمین و رأساً برداشت می‌شود. در صورت عدم کفایت وثایق، كارگزار مکلف است حسب دستور اتاق پایاپای خسارت‌های مربوطه را پرداخت كند. بدیهی است کارگزار می‌تواند این خسارات را راسا از محل وثایق یا تضامین مشتری برداشت کند و در صورت عدم کفایت از مشتری مطالبه کند. مستندات این اقدامات باید در سوابق کارگزاری نگهداری شود.

مادۀ 7) در اولین روز معاملاتی هر زیرگروه هم‌ماه، حداقل دو قرارداد اختیار معاملۀ در سود، یک قرارداد اختیار معاملۀ بی‌تفاوت و دو قرارداد اختیار معاملۀ در زیان درج می‌شود. این موضوع تحت عنوان نحوۀ درج قرارداد اختیار معامله در مشخصات قرارداد اعلام می‌شود.

مادۀ 8) درج قراردادهای اختیار معامله براساس قیمت پایانی سهم پایه در بازار نقدی، در روز معاملاتی قبل و با لحاظ فاصلۀ قیمت اعمال انجام می‌شود.

 

مادۀ 9) بورس باید از اولین روز معاملاتی تا پنج روز کاری پیش از آخرین روز معاملاتی هر زیرگروه هم‌ماه، در صورت وقوع شرایط زیر، پیش از آغاز معاملات روزانه، حداقل دو قرارداد اختیار معاملۀ جدید در آن زیرگروه هم‌ماه معرفی و از طریق سامانۀ معاملاتی اعلام کند:

 

 

 

الف)  قیمت پایانی سهم پایه در بازار نقدی در روز معاملاتی قبل، بزرگتر یا مساوی بیشترین قیمت اعمال قراردادهای اختیار معامله شود؛ یا

 

 

 

ب)  قیمت پایانی سهم پایه در بازار نقدی در روز معاملاتی قبل، کوچکتر یا مساوی کمترین قیمت اعمال قراردادهای اختیار معامله شود.

 

تبصره:    در هر صورت قراردادهای جدید باید به نحوی معرفی شوند که همواره امکان معاملۀ حداقل دو قرارداد اختیار معامله در سود و دو قرارداد اختیار معامله در زیان که قیمت اعمال آنها به میزان یک و دو فاصلۀ قیمت اعمال با قیمت پایانی سهم پایه در بازار نقدی در روز معاملاتی قبل تفاوت دارد، وجود داشته باشد.

مادۀ 10) اعمال قرارداد اختیار معامله تنها به درخواست دارندۀ موقعیت باز خرید و براساس ضوابط این دستورالعمل انجام می‌شود که تحت عنوان نحوۀ اعمال در مشخصات قرارداد اعلام می‌شود.

مادۀ 11) تخصیص قراردادهای اختیار معامله اعمال شده به موقعیت‌های باز فروش، براساس روش ردگیری موقعیت انجام می‌شود. در صورتی که بنا به تشخیص هیئت پذیرش به دلیل هزینه‌های بالا یا اشکالات فنی اجرای روش ردگیری موقعیت امکان پذیر نباشد، استفاده از یکی از روش‌های تخصیص تسهیم به نسبت، زمانی یا تصادفی نیز بلامانع است. روش تخصیص قراردادهای اختیار معامله در مشخصات قرارداد ذکر می‌گردد.

تبصره:    در صورت تعیین سایر روش‌های تخصیص غیر از روش ردگیری موقعیت، فروشندگان اختیار معامله باید حین انعقاد قرارداد به اتاق پایاپای وکالت و اجازه دهند که اتاق پایاپای مشتری طرف قرارداد آنان یا هر دارنده اختیار معامله را برای اعمال اختیار به آنان حواله دهد.

مادۀ 12) ساعات و روزهای انجام معامله در بازار مشتقه، توسط هیئت مدیرۀ بورس تعیین می‌شود.

تبصرۀ 1:  تغییرات ساعات و روزهای معامله حداقل 3 روز کاری قبل از اجرا، باید از طریق سایت رسمی بورس به اطلاع عموم برسد.

تبصرۀ 2:  مدیرعامل بورس می‌تواند ساعات شروع و خاتمه و طول جلسۀ معاملاتی را در صورت بروز اشکالات فنی در سامانۀ معاملاتی تغییر دهد. این تغییرات باید بلافاصله از طریق سایت رسمی بورس و سامانۀ معاملاتی به اطلاع عموم برسد. بورس باید مستندات مربوط به اشکالات فنی سامانۀ معاملاتی را در سوابق خود نگهداری و حسب درخواست به سازمان ارائه کند.

مادۀ 13) كارمزدهای بازار قراردادهای اختیار معامله، شامل کارمزد معاملات و کارمزد اعمال است. کارمزد اعمال از همۀ دارندگان موقعیت بازی که قرارداد اختیار معامله آنها تسویۀ نقدی ویا فیزیکی شده است، اخذ می‌شود.

مادۀ 14) اگر دارندۀ موقعیت باز خرید، قرارداد اختیار معامله را اعمال کند، دارندۀ موقعیت باز فروش موظف به انجام تعهدات تسویۀ فیزیکی براساس مقررات است. اگر دارندۀ موقعیت باز فروش به تعهدات تسویۀ فیزیکی عمل نکند، قرارداد اختیار معامله براساس قیمت پایانی سهم پایه در روز اعمال تسویۀ نقدی و خسارت‌های مقرر دریافت می‌شود.

مادۀ 15) بورس می‌تواند حداكثر تعداد مجاز قرارداد اختیار معامله به ازای هر سفارش را تحت عنوان سقف سفارش تعیین و در مشخصات قرارداد اعلام کند.

 

 

فصل سوم: ثبت سفارش مشتریان

 

مادۀ 16) کارگزاران یا کارگزار/معامله‌گرانی مجاز به انجام معاملات در بازار مشتقه هستند که مجوز لازم را از سازمان اخذ کرده باشند، در بورس پذیرفته شده باشند و به تشخیص سازمان نرم‌افزارهای آن کارگزاری امکانات لازم برای انجام معاملات قراردادهای اختیار معامله را داشته باشد. فعالیت در بازار مشتقه به منزله پذیرش مفاد این دستورالعمل توسط کارگزار یا کارگزار/ معامله‌گر می‌باشد.

مادۀ 17) نمایندگان کارگزاران به منظور دسترسی به سامانۀ معاملاتی برای انجام معاملات در بازار مشتقه باید دارای گواهی‌نامۀ حرفه‌ای معامله‌گری ابزارهای مشتقه باشند و دوره‌های آموزشی مربوطه را گذرانده باشند.

مادۀ 18) بورس می‌تواند در مورد تعداد کارگزارانی که یک مشتری می‌تواند از طریق آنها معامله کند، محدودیت تعیین کند. کارگزار و مشتری مکلف به کنترل و رعایت مفاد این ماده هستند.

مادۀ 19) همۀ مشتریان به منظور فعالیت در بازار مشتقه باید فرم بیانیۀ ریسک و قرارداد فی مابین مشتری و کارگزار را نزد کارگزار تکمیل و امضا کنند. فرم بیانیۀ ریسک توسط بورس تهیه و ابلاغ می‌شود.

مادۀ 20) کارگزار باید در زمان اخذ سفارش خرید یا فروش، هزینه‌های معاملاتی بعلاوۀ ارزش معاملاتی قرارداد اختیار معامله یا وجه تضمین موردنیاز را، حسب مورد، به حساب مشتری منظور کند. حساب مشتری از محل وجوه واریزی وی به حساب عملیاتی کارگزار، بستانکاری وی در دفاتر کارگزاری و وجوه متعلق به کارگزار قابل تأمین است.

تبصره:    کارگزار باید در دفاتر خود برای هر مشتری، سرفصل جداگانه‌ای ایجاد کند و در زمان اجرای سفارش‌های مشتری از کفایت وجوه در حساب وی اطمینان یابد.

مادۀ 21) كارگزار می‌تواند در مورد سفارش‌های فروش، علاوه بر وجه تضمین اولیه، به منظور اطمینان از ایفای تعهدات مشتری، وثایق یا تضامینی تا سقف تعیین شده در مشخصات قرارداد از مشتری دریافت كند.

مادۀ 22) انواع سفارش و اعتبار آن در بازار مشتقه به شرح "دستورالعمل اجرايي نحوۀ انجام معاملات در بورس اوراق بهادار تهران، مصوب هیئت مدیرة سازمان بورس و اوراق بهادار" است که براساس ملاحظات فنی، توسط هیئت مدیرۀ بورس انتخاب می‌شود.

مادۀ 23) احراز هویت، دریافت و ثبت سفارش مشتریان و نگهداری سوابق معاملات و تسویۀ آنها براساس مقررات مصوب سازمان انجام می‌شود.

 

 

 

فصل چهارم: نحوة انجام معاملات

 

مادۀ 24) مراحل انجام معاملات در بازار مشتقه براساس "دستورالعمل اجرايي نحوۀ انجام معاملات در بورس اوراق بهادار تهران، مصوب هیئت مدیرة سازمان بورس و اوراق بهادار" تعیین می‌شود.

مادۀ 25) اجرای سفارش‌های ثبت شده در سامانۀ معاملاتی براساس اولویت قیمت و در صورت برابری قیمت‌ها، براساس اولویت زمانی ثبت سفارش انجام می‌شود.

مادۀ 26) بورس قیمت پایانی قرارداد اختیار معامله هر نماد معاملاتی را حداکثر یک ساعت پس از پایان معاملات روزانه براساس رویۀ زیر محاسبه و اعلام می‌کند:

الف) اگر قرارداد اختیار معامله‌ای در یک روز معاملاتی معامله شود، قیمت پایانی قرارداد اختیار معامله، میانگین وزنی قیمت معاملات انجام شده طی آن روز معاملاتی است؛

ب)  اگر قرارداد اختیار معامله‌ای در یک روز معاملاتی معامله نشود، قیمت پایانی روز معاملاتی قبل به عنوان قیمت پایانی در نظر گرفته می‌شود.

مادۀ 27) اگر كارگزار به دلیل خطای کاربری یا سامانۀ معاملاتی، نسبت به معاملات معترض باشد، باید مراتب اعتراض خود را با ذكر دلیل برای رسیدگی تا پایان معاملات همان روز به بورس اعلام كند. تصمیم مدیرعامل بورس در این زمینه لازم‌الاجرا است.

مادۀ 28) اگر ظن دستكاری قیمت در معاملات وجود داشته باشد یا تغییرات غیرعادی در قیمت قرارداد اختیار معامله مشاهده شود، سازمان یا مدیرعامل بورس، می‌تواند دستور توقف نماد معاملاتی قرارداد اختیار معامله را صادر كند. توقف نماد معاملاتی توسط مدیرعامل بورس حداکثر به مدت سه جلسۀ معاملاتی امکان‌پذیر است و توقف نماد برای مدتی بیش از سه جلسۀ معاملاتی صرفاً با موافقت سازمان امکان‌پذیر است. بازگشایی مجدد نماد، حسب مورد، براساس دستور متوقف‌کنندة نماد معاملاتی امكان‌پذیر است. معاملات متأثر از اقدامات فوق به تشخیص مقام دستوردهنده توسط بورس ابطال می‌گردد.

مادۀ 29) مشتری تا پیش از پایان معاملات آخرین روز معاملاتی می‌تواند اقدام به بستن موقعیت باز خود کند.

 

 

فصل پنجم: تسویه و پایاپای

 

مادۀ 30) کارگزار مسئولیت ایفای تعهدات مشتریان را در قبال اتاق پایاپای، به شرحی که در این دستورالعمل ذکر شده است، بر عهده دارد. بدیهی است مسئولیت کارگزار رافع تعهدات مشتری در مقابل کارگزار نمی‌باشد.

مادۀ 31) كارگزار برای انجام معاملات در بازار قراردادهای اختیار معامله، باید حساب عملیاتی و حساب اعمال را نزد بانک عامل افتتاح كند. كارگزار در زمان افتتاح هر حساب اجازه برداشت، انسداد و سایر امور لازم برای انجام عملیات تعیین وجه تضمین لازم، تسویه و پایاپای معاملات و تسویۀ قراردادهای اختیار معامله اعمال شده را مطابق مقررات این دستورالعمل به اتاق پایاپای می‌دهد.

مادۀ 32) ثبت سفارش در سامانۀ معاملاتی منوط به وجود وجه تضمین یا ارزش معاملاتی قرارداد، حسب مورد، در حساب عملیاتی کارگزار است.

مادۀ33) اگر موجودی حساب عملیاتی کارگزار از وجه تضمین لازم بیشتر باشد، کارگزار می‌تواند حداکثر تا پایان معاملات روزانه، درخواست خود را برای دریافت مبلغ مازاد به اتاق پایاپای ارائه کند. اتاق پایاپای حداکثر تا پایان روز کاری بعد وجه مذکور را به کارگزار پرداخت می‌کند.

مادۀ 34) كارگزار باید به منظور پوشش تعهدات خود در قبال اتاق پایاپای، وثیقه‌ای را نزد شرکت سپرده‌گذاری تودیع كند. هیئت مدیرۀ شرکت سپرده‌گذاری، ارزش و انواع وثایق مورد قبول و ضوابط تعیین و اخذ آن را تعیین می‌کند.

مادۀ 35) تسویه و پایاپای قراردادهای اختیار معامله پس از پایان معاملات روزانه به شرح زیر انجام می‌شود:

الف)   معاملات کارگزار براساس ارزش معاملاتی قراردادهای اختیار معامله و با احتساب کارمزدهای مربوطه و کسورات قانونی تسویه می‌شود. بر این اساس، خالص بستانکاری یا بدهکاری کارگزار محاسبه و به حساب وی منظور می‌شود؛

ب) اتاق پایاپای براساس ضوابط وجه تضمین، وجه تضمین لازم کارگزار را محاسبه می‌کند؛

 

 

ج) اگر موجودی حساب عملیاتی کارگزار از حداقل وجه تضمین کمتر شود، اتاق پایاپای اخطاریۀ افزایش وجه تضمین را حداکثر تا پایان همان روز معاملاتی به کارگزار ارسال می‌کند؛

 

د) کارگزار پس از دریافت اخطاریۀ افزایش وجه تضمین باید تا قبل از پایان جلسۀ معاملاتی روز کاری بعد، وجه تضمین جبرانی را پرداخت کند یا نسبت به بستن موقعیت‌های باز فروش مشتریان که تعهدات وجه تضمین آن ایفا نشده است، براساس ضوابط این دستورالعمل اقدام نماید.

تبصره:    اگر به هر دلیلی طی مهلت‌های موضوع این ماده، کارگزار تعهدات خود را ایفا نکند، اتاق پایاپای تعهدات وی را از محل وثایق تودیع شده تأمین می‌کند.

مادۀ 36) افزایش موقعیت‌های باز فروش برای کارگزاری که اخطاریۀ افزایش وجه تضمین دریافت کرده است، پس از پرداخت وجه تضمین جبرانی یا بستن آن دسته از موقعیت‌های باز مشتریانی که تعهدات وجه تضمین آنها ایفا نشده است، متناسب با اخطاریۀ افزایش وجه تضمین امکان‌پذیر است.

مادۀ 37) اتاق پایاپای پس از اعلام قیمت پایانی قرارداد اختیار معامله تا پایان همان روز معاملاتی، گزارشی را که حداقل مشتمل بر موارد زیر است، به اطلاع كارگزار می‌رساند:

1) موقعیت‌های باز كارگزار به تفكیك مشتری و نماد معاملاتی؛

2) معاملات انجام شده توسط کارگزار به تفکیک مشتری و نماد معاملاتی؛

3) موجودی حساب عملیاتی كارگزار؛

4) میزان وجه تضمین لازم كارگزار و مشتری به تفکیک؛

5) بدهکاری یا بستانکاری کارگزار بابت معاملات انجام شده به تفکیک مشتری؛

6) كارمزدهای معاملاتی و کسورات قانونی.

مادۀ 38) وجه تضمین اضافی توسط اتاق پایاپای و براساس ضوابط وجه تضمین، محاسبه و در وجه تضمین لازم لحاظ می‌گردد. پس از اعمال وجه تضمین اضافی اگر موجودی حساب عملیاتی کارگزار از حداقل وجه تضمین کمتر شود، اخطاریۀ افزایش وجه تضمین برای وی ارسال می‌شود.

مادۀ 39) کارگزار عملیات تعیین وجه تضمین لازم را در مورد مشتریان دارای موقعیت باز به شرح زیر انجام می‌دهد:

1) پس از دریافت گزارش پایاپای موضوع مادۀ 37 این دستورالعمل، وجه تضمین لازم مشتری را براساس ضوابط وجه تضمین محاسبه و خالص وجوه را پس از کسر کارمزدها و کسورات قانونی به حساب وی منظور می‌کند؛

2) اگر پس از انجام عملیات فوق، موجودی وجه تضمین مشتری نزد کارگزار از حداقل وجه تضمین مشتری کمتر شود، کارگزار این موضوع را به روش تعیین شده در قرارداد فی مابین مشتری و کارگزار تا پیش از آغاز جلسۀ معاملاتی روز بعد به اطلاع مشتری می‌رساند؛

3) اگر مشتری تا یک ساعت پس از شروع معاملات روز بعد، وجه تضمین خود را تا وجه تضمین لازم روز معاملاتی قبل افزایش ندهد، کارگزار باید در همان روز معاملاتی، با ثبت سفارش به قیمت بازار راساً اقدام به بستن آن دسته از موقعیت‌های باز مشتری که تعهدات وجه تضمین آن ایفا نشده است، کند.

 

 

 

فصل ششم: اعمال

 

مادۀ 40) اعمال قرارداد اختیار معامله صرفاً در روزهای مجاز براساس سبک اعمال امکان‌پذیر است.

مادۀ 41) دارندۀ موقعیت باز خرید در صورت تمایل به اعمال قرارداد اختیار معامله، باید درخواست اعمال خود را به روش تعیین شده در قرارداد فی مابین مشتری و کارگزار، حداکثر تا 5 دقیقه پس از پایان معاملات روزانه به کارگزار ارائه کند.

تبصرۀ 1:  پذیرش درخواست اعمال قرارداد اختیار معامله خرید، مستلزم تامین ارزش اعمال قرارداد اختیار معامله توسط دارندۀ موقعیت باز خرید و پذیرش درخواست اعمال قرارداد اختیار معامله فروش، مستلزم وجود سهم پایه به تعداد اندازۀ قرارداد در کد مالکیت دارندۀ موقعیت باز خرید است.

تبصرۀ 2:  امکان اعمال قرارداد اختیار معامله به میزان کسری از اندازۀ قرارداد وجود ندارد.

تبصرۀ 3:  اگر پس از ارائۀ درخواست اعمال، امکان اعمال تعدادی از قراردادهای یک مشتری وجود داشته باشد، اعمال براساس همان تعداد قرارداد انجام می‌شود.

 

مادۀ 42) کارگزار باید حداکثر تا 15 دقیقه پس از پایان معاملات روزانه، درخواست‌های اعمال موضوع مادۀ 41 این دستورالعمل را به اتاق پایاپای ارائه کند. اعلام کارگزار مبنای تخصیص وجوه موجود در حساب اعمال کارگزار به تفکیک مشتری است.

 

مادۀ 43) اتاق پایاپای پس از پایان مهلت ارائة درخواست‌های اعمال توسط کارگزار، اقدامات زیر را انجام می‌دهد:

الف) تطبیق تعداد موقعیت‌های درخواست شده برای اعمال با موقعیت‌های باز خرید مشتری در هر نماد معاملاتی؛

ب)  بررسی کفایت موجودی حساب اعمال کارگزار بابت قراردادهای اختیار معاملۀ خرید اعمال شده؛

ج)  بررسی کفایت سهم پایه موجود در کد مالکیت دارندۀ موقعیت باز خرید بابت قراردادهای اختیار معاملۀ فروش اعمال شده؛

د)  پس از انجام بررسی‌های بندهای الف، ب و ج این ماده، دارندگان موقعیت بازخریدی که امکان اجرای درخواست اعمال آنها وجود دارد، مشخص می‌شوند و صرفاً در مورد این اشخاص، به روش تخصیص ذکر شده در مشخصات قرارداد، دارندگان موقعیت باز فروش مقابل آنها تعیین می‌شوند؛

ه)  اتاق پایاپای فهرست آن دسته از موقعیت‌های باز فروش کارگزاران به تفکیک مشتری که باید به تعهدات خود عمل کنند و میزان تعهدات را، تا یک ساعت پس از پایان معاملات روزانه به اطلاع کارگزار می‌رساند.

تبصره: اگر درخواست اعمال ارائه شده توسط کارگزار به دلیل عدم وجود شرایط موضوع بندهای الف، ب و ج این ماده اجرا نشود، علیرغم عدم اجرای درخواست اعمال، کارگزار مکلف به پرداخت کارمزد‌های اعمال می‌باشد.

و)  کارگزار باید حداکثر تا یک ساعت و نیم پس از پایان معاملات روزانه به روش تعیین شده در قرارداد فی مابین مشتری و کارگزار، تعهدات مربوط به اعمال دارندگان موقعیت باز فروش تخصیص یافته را به اطلاع ایشان برساند.

ز)  دارندگان موقعیت باز فروش تخصیص‌یافته در مورد قرارداد اختیار معاملۀ فروش، تا دو ساعت پس از پایان معاملات روزانه فرصت دارند وجهی معادل ارزش اعمال قرارداد اختیار معامله را نزد کارگزار تأمین کنند.

ح)  کارگزار باید حداکثر تا دو ساعت و نیم پس از پایان معاملات روزانه، فهرست دارندگان موقعیت باز فروش را که ارزش اعمال قرارداد اختیار معامله را تأمین کرده‌اند، به اطلاع اتاق پایاپای برساند و وجوه لازم جهت اعمال قراردادهای اختیار معامله را در حساب اعمال خود تأمین کنند.

ط)  قراردادهای اختیارمعاملۀ تخصیص‌یافتۀ قابل اعمال شامل موارد زیر است:

1) موقعیت‌های باز فروش قراردادهای اختیار معاملۀ فروش که براساس فهرست اعلامی کارگزار به اتاق پایاپای، ارزش اعمال قرارداد اختیار معامله را تأمین کرده‌اند؛

2) موقعیت‌های باز فروش قرارداد اختیار معاملۀ خرید که براساس بررسی اتاق پایاپای، سهم پایه در کد مالکیت آنها در شرکت سپرده‌گذاری موجود است.

ی)  اتاق پایاپای تا پایان روز اعمال، قراردادهای اختیار معاملۀ تخصیص‌یافتۀ قابل اعمال را تسویۀ فیزیکی می‌کند. شرکت سپرده‌گذاری بر این اساس، سهم پایه موضوع قرارداد اختیار معامله را حسب نوع قرارداد اختیار معامله (خرید یا فروش) به کد مالکیت دارندۀ موقعیت باز خرید یا فروش منتقل و وجه آن را به حساب طرف مقابل منظور می‌کند.

ک)  قراردادهای اختیار معاملۀ تخصیص‌یافتۀ غیر قابل اعمال تسویۀ نقدی می‌شود و کارگزار متناسب با موقعیت‌های باز فروش مشتریان خود که تسویۀ نقدی شده است، مشمول خسارت‌های مقرر در مشخصات قرارداد می‌شود.

مادۀ 44) اعمال قرارداد اختیار معامله در زمان توقف نماد معاملاتی آن امکان‌پذیر نیست. صرفاً قرارداد اختیار معامله‌ای که تا پایان دورۀ معاملاتی متوقف باشد، در آخرین روز معاملاتی می‌تواند اعمال شود که در این صورت قرارداد اختیار معامله براساس آخرین قیمت پایانی سهم پایه در بازار نقدی، تسویۀ نقدی می‌شود.

 

 

فصل هفتم: تعدیل قرارداد اختیار معامله براساس اقدام شرکتی ناشر

 

مادۀ 45) توقف و بازگشایی نماد معاملاتی قراردادهای اختیار معاملة به‌طور همزمان با توقف و بازگشایی سهم پایه در بازار نقدی و به یک روش انجام می‌شود.

مادۀ 46) افزایش سرمایۀ ناشر سهم پایه منجر به تعدیل قیمت اعمال، اندازۀ قراردادهای اختیار معامله و سقف موقعیت‌های یک گروه اختیار معامله می‌شود. در این صورت، بورس پیش از بازگشایی نماد معاملاتی قراردادهای اختیار معامله، تغییرات لازم را به شرح زیر انجام می‌دهد:

 

                قیمت تئوریک سهم پایه پس از اقدام شرکتی                            قیمت اعمال تعدیل شده

=

قیمت پایانی سهم پایه در آخرین روز قبل از مؤثرشدن اقدام شرکتی                      قیمت اعمال

 

    قیمت اعمال اختیار معامله

×   اندازة قرارداد    =    اندازة قرارداد تعدیل شده

     قیمت اعمال تعدیل شده

تبصرۀ 1:  اگر اندازۀ قرارداد تعدیل‌شده شامل جزء اعشاری باشد، عدد حاصل به نزدیک‌ترین عدد صحیح گرد می‌شود.

تبصرۀ 2:  پس از اقدام شرکتی و قبل از بازگشایی نماد معاملاتی قرارداد اختیار معامله، تغییرات از طریق سایت رسمی بورس به اطلاع عموم می‌رسد.

مادۀ 47) تصویب تقسیم سود توسط مجمع ناشر سهم پایه منجر به تعدیل قیمت اعمال قراردادهای اختیار معامله یک گروه اختیار معامله می‌شود. در این صورت، بورس پیش از بازگشایی نماد معاملاتی قراردادهای اختیار معامله یک گروه اختیار معامله، تغییرات لازم را به شرح زیر انجام می‌دهد:

 

سود تقسیمی مصوب مجمع  -  قیمت اعمال  =  قیمت اعمال تعدیل شده

 

 

 

فصل هشتم: سایر موارد

 

مادۀ 48) دارندگان اطلاعات نهانی سهم پایه همۀ تکالیفی را که طبق قانون و مقررات در مورد سهم پایه دارند، در مورد معاملات قراردادهای اختیار معاملة مبتنی بر آن نیز دارند.

 

ضوابط وجه تضمین قرارداد اختیار معاملۀ سهام در بورس اوراق بهادار تهران

 

 

 

 

1)اتاق پایاپای، وجوه تضمین قراردادهای اختیار معامله را بر اساس راهبردهای معاملاتی بند 6 اين ضوابط محاسبه می‌کند.

2)وجه تضمین اولیۀ دریافتی توسط کارگزار جهت اتخاذ موقعیت فروش بر اساس جدول زیر تعیین می‌شود:

ردیف

عنوان راهبرد

وجه تضمين اوليه

1

موقعیت فروش قرارداد اختیار معاملۀ فروش[161]

مبلغ حاصل از فروش قرارداد اختیار معامله[162] بعلاوه A درصد قیمت پایانی لحظه‌ای سهم پایه ضربدر اندازۀ قرارداد منهاي مقدار در زيان‌بودن قرارداد اختیار معامله

ü  در هر صورت، وجه تضمين اوليه نباید از «مبلغ حاصل از فروش قرارداد اختیار معامله بعلاوه  Bدرصد قیمت اعمال ضربدر اندازۀ قرارداد» کم‎تر باشد.

2

موقعیت فروش قرارداد اختیار معاملۀ خرید[163]

مبلغ حاصل از فروش قرارداد اختیار معامله بعلاوه A درصد قیمت پایانی لحظه‌ای سهم پایه ضربدر اندازۀ قرارداد منهاي مقدار در زيان‌بودن قرارداد اختیار معامله

ü  در هر صورت، وجه تضمين اوليه نباید از «مبلغ حاصل از فروش قرارداد اختیار معامله بعلاوه B درصد قیمت اعمال ضربدر اندازۀ قرارداد» کم‎تر باشد.

در مواردی که اتخاذ موقعیت فروش منجر به بستن یک موقعیت باز خرید می‌شود، وجه تضمین اولیه به شرح زیر تعیین می‌شود:

2-الف) اگر اتخاذ موقعیت فروش، منجر به بستن موقعیت‌های باز خرید مربوط به راهبردهای ردیف (1) و (2) بند 6 اين ضوابط شود، وجه تضمین اولیه نیاز ندارد؛

2-ب) اگر اتخاذ موقعیت فروش، منجر به بستن موقعیت‌های باز خرید مربوط به راهبردهای دیگر بند 6 اين ضوابط شود،

 وجه تضمین اولیه به شرح جدول فوق تعیین می‌شود.

3)مبنای محاسبۀ وجه‌تضمین لازم کارگزار در پایان معاملات روزانه، خالص موقعیت‌های معاملاتی مشتریان وی در هر نماد معاملاتی است.

4)راهبردهای معاملاتی در نظر گرفته شده در این ضوابط، صرفاً در یک زیرگروه هم‌ماه شناسایی می‌شوند.

5)راهبردهای معاملاتی بر اساس اولویت‌های زیر شناسایی می‌شوند:

اولویت اول: راهبرد شمارۀ 5؛

اولویت دوم: راهبردهای شمارۀ 12 و 13؛

اولویت سوم: راهبردهای شمارۀ 14 و 15؛

اولویت چهارم: راهبردهای شمارۀ 9 و 11؛

اولویت پنجم: راهبردهای شمارۀ 8 و 10؛

اولویت ششم: راهبرد شمارۀ 6؛

اولویت هفتم: راهبرد شمارۀ 7؛

اولویت هشتم: راهبردهای شمارۀ 1، 2، 3 و 4.

6)  راهبردهاي معاملاتي و نحوۀ محاسبۀ وجوه تضمین در هر زیرگروه هم‌ماه به شرح جدول زير است:

ردیف

عنوان راهبرد

وجه تضمين لازم

1

موقعیت باز خرید قرارداد اختیار معاملۀ خرید[164]

وجه تضمین نیاز ندارد.

2

موقعیت باز خرید قرارداد اختیار معاملۀ فروش[165]

وجه تضمین نیاز ندارد.

3

موقعیت باز فروش قرارداد اختیار معاملۀ فروش

قیمت پایانی قرارداد اختیار معامله ضربدر اندازۀ قرارداد بعلاوه A درصد قیمت پایانی سهم پایه ضربدر اندازۀ قرارداد منهاي مقدار در زيان‌بودن قرارداد اختیار معامله

ü  در هر صورت، وجه تضمين اوليه نباید از «قیمت پایانی قرارداد اختیار معامله ضربدر اندازۀ قرارداد بعلاوه B درصد قیمت اعمال ضربدر اندازۀ قرارداد» کم‎تر باشد.

4

موقعیت باز فروش قرارداد اختیار معاملۀ خرید

قیمت پایانی قرارداد اختیار معامله ضربدر اندازۀ قرارداد بعلاوه  Aدرصد قیمت پایانی سهم پایه ضربدر اندازۀ قرارداد منهاي مقدار در زيان‌بودن قرارداد اختیار معامله

ü  در هر صورت، وجه تضمين اوليه نباید از «قیمت پایانی قرارداد اختیار معامله ضربدر اندازۀ قرارداد بعلاوه B درصد قیمت اعمال ضربدر اندازۀ قرارداد» کم‎تر باشد.

5

 

موقعیت باز خرید قرارداد اختیار معاملۀ خرید

پوشش‌داده‌‌شده[166] با خرید سهم پایه

وجه تضمین نیاز ندارد.

6

موقعیت باز فروش دوپایه‌ای متقارن[167]

الف) موقعیت باز فروش در یک قرارداد اختیار معاملۀ خرید؛ و

ب) موقعیت باز فروش در یک قرارداد اختیار معاملۀ فروش با قیمت‌اعمال یکسان با بند الف.

1) وجه تضمین لازم موقعیت باز فروش قرارداد اختیار معاملۀ خرید؛ یا

2) وجه تضمین لازم موقعیت باز قرارداد اختیار معاملۀ فروش

هر کدام که بیش‌تر است بعلاوه قیمت پایانی قرارداد اختیار معامله ضربدر اندازۀ قرارداد اختیار معاملۀ با وجه تضمین اولیۀ کم‌تر

 

7

موقعیت باز فروش دوپایه‌ای نامتقارن[168]

الف) موقعیت باز فروش در یک قرارداد اختیار معاملۀ فروش؛ و

ب) موقعیت باز فروش در یک قرارداد اختیار معامله خرید با قیمت اعمال بیش‌تر نسبت به بند الف.

1) وجه تضمین لازم موقعیت باز فروش قرارداد اختیار معاملۀ خرید؛ یا

2) وجه تضمین لازم موقعیت باز فروش قرارداد اختیار معاملۀ فروش

هر کدام که بیش‌تر است بعلاوه قیمت پایانی قرارداد اختیار معامله ضربدر اندازۀ قرارداد اختیار معاملۀ با وجه تضمین اولیۀ کم‌تر

 

8

نامتقارن خوش‌بینانه قرارداد اختیار معاملۀ فروش[169]

الف) موقعیت باز خرید در یک قرارداد اختیار معاملۀ فروش؛ و

ب) موقعیت باز فروش در یک قرارداد اختیار معاملۀ فروش با قیمت اعمال بیش‌تر نسبت به بند الف.

قیمت اعمال بند ب ضربدر اندازۀ قرارداد منهاي قیمت اعمال بند الف ضربدر اندازۀ قرارداد

 

9

نامتقارن خوش‌بینانه قرارداد اختیار معاملۀ خرید[170]

الف) موقعیت باز خرید در یک قرارداد اختیار معاملۀ خرید؛ و

ب) موقعیت باز فروش در یک قرارداد اختیار معاملۀ خرید با قیمت اعمال بیش‌تر نسبت به بند الف.

وجه تضمین نیاز ندارد.

10

نامتقارن بدبینانه قرارداد اختیار معاملۀ خرید[171]

الف) موقعیت باز فروش در یک قرارداد اختیار معاملۀ خرید؛ و

ب) موقعیت باز خرید در یک قرارداد اختیار معاملۀ خرید با قیمت اعمال بیش‌تر نسبت به بند الف.

قیمت اعمال بند ب ضربدر اندازۀ قرارداد منهاي قیمت اعمال بند الف ضربدر اندازۀ قرارداد

 

11

نامتقارن بدبینانه قرارداد اختیار معاملۀ فروش[172]

الف) موقعیت باز فروش در یک قرارداد اختیار معاملۀ فروش؛ و

ب) موقعیت باز خرید در یک قرارداد اختیار معاملۀ فروش با قیمت اعمال بیش‌تر نسبت به بند الف.

وجه تضمین نیاز ندارد.

12

موقعیت باز خرید نامتقارن پروانه‌ای خرید[173]

الف) موقعیت باز فروش در دو قرارداد اختیار معاملۀ خرید با قیمت اعمال یکسان؛

ب) موقعیت باز خرید در یک قرارداد اختیار معاملۀ خرید با قیمت اعمال بیش‌تر نسبت به بند الف؛ و

ج) موقعیت باز خرید در یک قرارداد اختیار معاملۀ خرید با قیمت اعمال کم‎تر نسبت به بند الف.

تفاوت قیمت‌های اعمال یکسان است.

وجه تضمین نیاز ندارد.

13

موقعیت باز خرید نامتقارن پروانه‌ای فروش[174]

الف) موقعیت باز فروش در دو قرارداد اختیار معاملۀ فروش با قیمت اعمال یکسان؛

ب) موقعیت باز خرید در یک قرارداد اختیار معاملۀ فروش با قیمت اعمال بیش‌تر نسبت به بند الف؛ و

ج) موقعیت باز خرید در یک قرارداد اختیار معاملۀ فروش با قیمت اعمال کم‎تر نسبت به بند الف.

تفاوت قیمت‌های اعمال یکسان است.

وجه تضمین نیاز ندارد.

14

موقعیت باز فروش نامتقارن پروانه‌ای خرید[175]

الف) موقعیت باز خرید در دو قرارداد اختیار معاملۀ خرید با قیمت اعمال یکسان؛

ب) موقعیت باز فروش در یک قرارداد اختیار معاملۀ خرید با قیمت‌اعمال بیش‌تر نسبت به بند الف؛ و

ج) موقعیت باز فروش در یک قرارداد اختیار معاملۀ خرید با قیمت‌اعمال کم‎تر نسبت به بند الف.

تفاوت قیمت‌های اعمال یکسان است.

قیمت اعمال بند ب ضربدر اندازۀ قرارداد منهاي قیمت اعمال بند الف ضربدر اندازۀ قرارداد

 

15

موقعیت باز فروش نامتقارن پروانه‌ای فروش[176]

الف) موقعیت باز خرید در دو قرارداد اختیار معاملۀ فروش با قیمت اعمال یکسان؛

ب) موقعیت باز فروش در یک قرارداد اختیار معاملۀ فروش با قیمت‌اعمال بیش‌تر نسبت به بند الف؛ و

ج) موقعیت باز فروش در یک قرارداد اختیار معاملۀ فروش با قیمت‌اعمال کم‎تر نسبت به بند الف.

تفاوت قیمت‌های اعمال یکسان است.

قیمت اعمال بند الف ضربدر اندازۀ قرارداد منهاي قیمت اعمال بند ج ضربدر اندازۀ قرارداد

 

 

6-1) هیأت‌پذیرش، درصدهای A و B ذکر شده در این ضوابط را در قالب مشخصات قرارداد تعیین می‌کند.

 

6-2) در راهبردهای معاملاتی که مبلغ حاصل از فروش، بخشی از وجه تضمین اولیه را تشکیل می‌دهد، این مبلغ از محل تسویۀ معامله تأمین می‌شود.

6-3) اگر قرارداد اختیار معامله‌ای طی یک روز معاملاتی، معامله نشود و تغییر قیمت سهم پایه نسبت به آخرین روز معامله بر روی قرارداد اختیار معامله بیش از 10 درصد باشد، اتاق پایاپای می‌تواند  در صورتي كه هر دو سفارش خرید و فروش در سامانۀ معاملاتی ثبت شود از میانگین قیمت بهترین سفارش خرید و فروش ثبت شده در سامانۀ معاملاتی در پایان معاملات آ‌ن ‌روزبه جاي قيمت پاياني قرارداد اختيار معامله استفاده و در غير اين‌ صورت از قیمت تئوریک استفاده نمايد.

6-4) در مورد قراردادهای اختیار معاملۀ پوشش‌داده‌شده، موارد زیر باید لحاظ شود:

الف) استفاده از راهبردهای پوششی با اعلام مشتری انجام می‌شود؛

ب) همزمان با اتخاذ موقعیت پوششی، سهم پایه مسدود می‌شود؛

ج) رفع مسدودی سهم پایه منوط به اعلام مشتری و تامین وجه تضمین اولیه است.

 

 

دستورالعمل عرضۀ اوراق اختيار فروش تبعی سهام شركت‌هاي پذيرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران

 

مشتمل بر 12 ماده و 4 تبصره مصوب 17/05/1391 هیئت مدیره سازمان بورس و اوراق بهادار

مادة 1. تعاريف

اصطلاحات و واژه‌هایی که در مادۀ 1 قانون بازار اوراق بهادار جمهوری اسلامی ایران، آیین‌نامۀ معاملات در شرکت بورس اوراق بهادار تهران و دستورالعمل نحوه انجام معاملات در بورس اوراق بهادار تهران تعریف شده‌اند، به‌همان مفاهیم در این دستورالعمل به‌کار رفته‌اند. واژه‌های دیگر دارای معانی زیر می‌باشند:

اوراق اختيار فروش تبعی: اختيار معامله‌اي است كه بر اساس آن، اختيار فروش تعداد مشخصی از سهم پايه به "قيمت اعمال" تعيين شده در "اطلاعیه عرضه" در تاريخ اعمال به خريدار آن داده مي‌شود.

عرضه کننده: شخصي است كه پس از اخذ مجوز از بورس، با شرايط معين، به عرضۀ "اوراق اختيار فروش تبعی" اقدام مي‌كند.

 

 

کارگزار عرضه‌کننده:  کارگزاری است که به عاملیت از ‌"عرضه کننده"، عرضۀ "اوراق اختیار فروش تبعی" را انجام می‌دهد.

 

قيمت عرضه: منظور قیمتی است که در هر روز " اوراق اختيار فروش تبعی" با آن قیمت به‌بازار عرضه می‌شود.

قيمت اِعمال: قيمتي است كه "عرضه کننده" تعهد مي‌كند سهام پایه "اوراق اختيار فروش تبعی" را بر اساس شرایط این دستورالعمل در تاریخ اعمال با آن قیمت تسویه نماید.

تاریخ اعمال:  تاریخی است که برای اعمال "اوراق اختیار فروش تبعی" در اطلاعیه عرضه تعیین می‌شود.

سقف خريد: حداكثر تعداد "اوراق اختيار فروش تبعی" است كه توسط اشخاص حقيقي يا حقوقي مي‌تواند خريداري شود.

کل حجم عرضه: سقف "اوراق اختیار فروش تبعی" که از سوی عرضه‌کننده طی دوره معاملاتی عرضه خواهد شد.

حداقل حجم عرضه روزانه: حداقل عرضه "اوراق اختیار فروش تبعی" توسط عرضه کننده در یک روز است.

اطلاعية عرضه: اطلاعیه‌ای است كه طبق فرم‌های بورس شرایط "اوراق اختيار فروش تبعی" را اعلام می‌کند.

دورۀ معاملاتی: فاصلۀ بین اولین روز معاملاتی و آخرین روز معاملاتی "اوراق اختیار فروش تبعی" است که در اطلاعیه عرضه اعلام می‌شود.

سهم پایه: سهمی که "اوراق اختيار فروش تبعی" مبتنی بر آن است.

مادۀ 2. "عرضه‌کننده" درخواست مجوز عرضۀ  "اوراق اختيار فروش تبعی" را همراه با مدارک و مستندات زیر از طریق کارگزار عرضه‌کننده به بورس ارائه می‌نماید:

1-  اطلاعیۀ عرضه

2-  فرم تعهد تسویه در تاریخ اعمال به همراه فرم درخواست توثیق سهام و وکالت‌نامه جهت تضمین ایفای تعهد

تبصره: تعداد سهام مورد توثیق جهت تعهد موضوع بند 2 این ماده، توسط بورس تعیین شده و هزینه‌ای بابت توثیق مذکور دریافت نخواهد شد.

مادة 3. فرم اطلاعیه عرضه مشتمل بر اطلاعات زیر می‌باشد:

1-  سهم پایه

2-  نام عرضه کننده و کارگزار عرضه‌کننده

3-  تاریخ اعمال

4-  دوره معاملاتی

5-  قیمت اعمال

6-  سقف خرید

7-  کل حجم عرضه

8-  حداقل حجم عرضه روزانه

9-  شرایط تسویه تعهدات در تاریخ اعمال

مادة 4. بورس در صورت تکمیل بودن مدارک موضوع مادۀ 2 مراتب را حداکثر ظرف مدت 3 روز کاری پس از تاریخ دریافت درخواست، به "کارگزار عرضه‌کننده" اعلام می‌نماید.

تبصره: فرم اطلاعیه عرضه حداقل روز کاری قبل از عرضه، توسط بورس منتشر می‌شود.

مادة 5. همزمان با انتشار اطلاعیه عرضه، نماد معاملاتی"اوراق اختیار فروش تبعی" توسط بورس ایجاد می‌شود.

مادة  6. "قیمت عرضه" در پایان معاملات روزانه سهم پایه و بر اساس قیمت پایانی سهم پایه محاسبه و اعلام می‌گردد. نحوه محاسبه قیمت عرضه توسط بورس تعیین می‌شود.

مادة 7. خريداران"اوراق اختیار فروش تبعی" فقط در"تاریخ اِعمال" می‌توانند اختيار فروش خود را اِعمال نمايند. پس از گذشت اين تاریخ، "اوراق اختیار فروش تبعی"، اِعمال‌نشده تلقي شده و عرضه کننده درخصوص آن تعهدی نخواهد داشت.

تبصره : در صورت برگزاری مجامع عمومی و یا جلسۀ هیئت‌مدیره برای تصویب تقسیم سود و یا افزایش سرمایۀ شرکتی که "اوراق اختيار فروش تبعی" آن عرضه شده است "عرضه کننده" می‌بایست قبل از برگزاری مجامع عمومی و یا جلسۀ هیئت‌مدیره برای تصویب تقسیم سود و یا افزایش سرمایۀ سهم پایه، نسبت به  تسویه "اوراق اختیار فروش تبعی" اقدام نماید. در این حالت، "تاریخ اعمال" 2 روز معاملاتی قبل از برگزاری مجمع عمومی یا جلسۀ هیئت‌مدیره خواهد بود و "قیمت اعمال" نیز با لحاظ نمودن سود "اوراق اختیار فروش تبعی" به نسبت کاهش زمان اعمال، تعدیل خواهد شد.

مادة 8. خریدار نمی‌تواند بیش از تعداد سهام پایه‌ای که در اختیار دارد "اوراق اختیار فروش تبعی" خریداری نماید لذا  تعداد "اوراق اختیار فروش تبعی" معتبر در پایان هر روز معاملاتی حداکثر می‌تواند معادل دارایی سهامدار در سهم پایه باشد. در صورتی که تعداد "اوراق اختیار فروش تبعی" تحت مالکیت سهامدار از تعداد سهم پایه تحت مالکیت وی در پایان روز بیشتر شود، "اوراق اختیار فروش‌ تبعی" مازاد، باطل شده  و عرضه کننده تعهدی در قبال آن نخواهد داشت.

مادة 9. عرضه "اوراق اختيار فروش تبعی" پس از پایان جلسه معاملاتی روزانه سهم پایه، به مدت 30 دقیقه و به روش حراج  پیوسته  انجام می‌شود.

مادة  10. فرایند اعمال "اوراق اختيار فروش تبعی" به شرح زیر است:

1.  درصورتی که قیمت پایانی سهم پایه در روز اعمال بزرگتر یا مساوی قیمت اعمال باشد، "اوراق اختیار فروش تبعی" قابل اعمال نیست.

2.  درصورتی که قیمت پایانی سهم پایه در روز اعمال از  قیمت اعمال کمتر باشد، اعمال "اوراق اختیار فروش تبعی" منوط به ارائه درخواست اعمال از سوی سهامدار و از طریق کارگزار وی به بورس حداکثر تا ساعت 13 روز اعمال خواهد بود.

3.  در صورت ارائه درخواست اعمال طی مهلت مقرر به بورس اقدامات زیر حسب مورد، طبق اطلاعیه عرضه انجام خواهد شد:

o       انتقال سهم به قیمت اعمال، از دارنده "اوراق اختیار فروش تبعی"به عرضه کننده

o       پرداخت مابه‌التفاوت قیمت اعمال و قیمت پایانی سهم پایه به دارنده "اوراق اختیار فروش تبعی"به صورت نقدی یا  از طریق واگذاری سهم پایه از عرضه کننده به دارنده "اوراق اختیار فروش تبعی"

مادة  11. درصورتي‌كه در "تاریخ اعمال" نماد معاملاتي سهم پایه بسته باشد، بورس "تاریخ اعمال" اوراق اختيار فروش تبعی را تا روز بازگشایی نماد معاملاتی سهم پایه به تعویق خواهد انداخت، مشروط به اینکه مدت تعویق حداکثر 7 روز کاری گردد.

تبصره : در صورتي‌كه تا پایان روز هفتم کاری بعد از تاریخ اعمال، کماکان نماد معاملاتي سهم پایه بسته باشد، "اوراق اختیار فروش تبعی"براساس آخرین قیمت پایانی سهم پایه، تسویۀ می‌شود.

مادة  12. "اوراق اختیار فروش تبعی"در روزهایی که نماد معاملاتی سهم پایه تا پایان جلسه معاملاتی آن روز متوقف باشد، عرضه نمی‌شود.

 

 

مبانی فقهی قراردادهای اختیار معامله

 

 

 

 

 

مبنای قرارداد اختیار معامله در بازار اولیه اصل آزادی اراده است و چون این اصل مورد تأیید شرع و عرف و قانون قرار دارد تا وقتی مانعی مسلم برای نفوذ آن وجود نداشته باشد نمی توان در اعتبار آن شک کرد. از این رو است که هر انسانی حق دارد هر تعهدی را در حدود قانون بپذیرد. در بازار اولیه تعهد و ااتزام مدلول مطابقی قرارداد اختیار معامله است اما لازمه عقلی و شرعی چنین تعهدی پدید آوردن حق برای متعهد له است. در بازار ثانویه نیز همین حق و اختیار است که به صورت مالی با ارزش مکرر موضوع داد  و ستد واقع می‌شود. بر خلاف آنچه برخی تصور کرده‌اند اختیار فروش و خرید ناشی از قرارد، حکم نیست بلکه حق مالی است که امکان واگذاری آن به دیگران،لازمه برخورداری انسان از اهلیت، اراده آزاد و حقوق مدنی است.

اعتبار قرارداد اختیار معامله را صرف نظر از اصل صحت عقدها و قراردادها که از عموم هایی مانند ( اوفوا بالعقود احل الله البیع تجاره عن تراض و المومنون عند شروطهم ) ناشی است از مشابهت کامل این نهاد حقوقی با نهاد سرقفلی که مورد تأیید شرع و قانون است نیز می توان استنباط کرد. افزون بر این ذکر نام قرارداد اختیار معامله در فهرست اصطلاح های قانون بازار اوراق بهادار جمهوری اسلامی ایران و همچنین تجویز تصویب ابزارهای مالی جدید به وسیله شورای عالی بورس، خود مؤید اعتبار این قرارداد است. شناسایی این قراردادها در قانون و عدم تصریح به بطلان آنها دلالت دارد که این نهاد از جهت قانونی و به تبع آن بر اساس اصل چهل و چهر قانون اساسی به لحاظ تأیید آن به وسیله شورای نگهبان از جهت شرعی نیز صحیح تلقی شده است.


این فرم را به تمام وب سایت ها اضافه نمائید این فرم را به تمام وب سایت ها اضافه نمائید

کدی را که در پایین آمده در صفحه وب خود کپی نمائید تا در صفحه شما نمایش داده شود